पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ८. सू - २७. ] दीपिकासहितम्. २९९ (७) न, अनेकेषां देवतापदप्राप्तेर्दर्शनात् । 'ते ह नाकं म- हिमानस्सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्यास्सन्ति देवाः' इति ॥२७॥ (७) परिहारांशं व्याचष्टे—नेति ॥ इदं चावर्तते । योजना तु— न कर्मणि विरोधः, कुतः? यतो न पूर्वं देवताभाव इति । तेषां प्रवाह- तोऽनादित्वेनैतद्देवानां पूर्वमभावेऽपि देवतान्तरसद्भावादिति भावः । न च तत्र प्रमाणाभाव इत्यतः प्राप्तमनेकेत्यंशं प्रतिपत्तिशब्दस्य ज्ञाना- र्थत्वभ्रमं वारयन् तत्सम्बन्धिप्रदर्शनपूर्वकं व्याचष्टे-अनेकेषामिति । 'ते हनाकम्' (तै.आ.३-१२.) इति श्रुतौ 'अनेकेषाम्' एकैकगणशोऽनन्तानां देवत्वादियोग्यमनुष्याणां विद्याकर्मभ्यां पूर्वपूर्वदेवतापदप्राप्तेर्दर्शना- दित्यर्थः। अनेन-तदुपरीत्यत्रोक्तं देवानां सादित्वमयुक्तं, तथा सति येन कर्मणा देवादित्वं साध्यमित्युक्तम्, तत्र कर्मणि शब्दे च विरोधस्तस्य वैयर्थ्यं स्यात् तत्पूर्वे देवताभावादिति चेत्—न, यतो न पूर्वे देवताऽ भावः । तत्कथम्? एतद्देवानां पूर्वमभावेऽपि देवान्तरसद्भावात् । न च तत्र मानाभावः । 'अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्' अनेकेषां योग्यमनुष्या- णां पूर्वपूर्वपदप्राप्तेः 'तेह नाकम्' इत्यत्रोक्तत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । श्रुतौ 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्या- सन्' इति पूर्ववाक्ये प्रकृताः देवास्तच्छब्देन गृह्यन्ते । हशब्दः पुनर- र्थे प्रसिद्धौ वा । तथा च ये 'देवाः' देवत्वयोग्याः मनुष्या ज्ञानक- र्मात्मकेन 'यज्ञेन' 'यज्ञं' विष्णुं 'अयजन्त' अपूजयन् । ततस्तेन ज्ञानपूर्वककर्मणा देवपदं प्राप्य 'प्रथमानि' प्रथमाः मुख्याः 'धर्मा- णि' धर्माः लोकधारका आसन् । 'महिमानः' महात्मानः महिमगु- णात्मका वा । 'ते' देवाः 'ह' पुनः अनन्तरं स्वाधिकारावसाने 'ना- कं' कं सुखं तदन्यत् दुःखमर्क, तन्नेति नाकं, नञ्द्वयेन पूर्णसुखात्म- कमिति लभ्यते । एवंभूतं मोक्षं 'सचन्ते' आप्नुवन् । लडर्थे लट्। लङ्वा, एत्वाडभावौ छान्दसौ । 'यत्र' मोक्षे 'पूर्वे' पूर्वकल्पे मु- क्ताः 'साध्याः' बहुवचनमाद्यर्थे । ऋजवो ब्रह्ममुख्या हि सुपर्णश्शेष एव च । सरस्वती सुपर्णी च वारुणी साध्यनामकाः ॥ इत्युक्ताः साध्यादयो देवाः सन्तीति श्रुत्यर्थः । न च वसुरुद्रादित्य- मरुत्साध्येषु वसूनामादित्वात् टीकायां वस्वादिदेवा इति वक्तव्यम्, न तु साध्यादीति । अत एव तत्त्वप्रदीपे 'पूर्वे साध्याः वस्वादयो दे-