पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३३४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २) अत उच्यते— सू—ॐ ॥ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ ४१ ॥ ‘ते यदन्तरा तद्ब्रह्म’ ( छा. ८-१४-१. ) इत्यर्थान्तर- त्वादिव्यपदेशादाकाशो हरिरेव । ( ३) ‘अवर्णम्’ ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ ( तै. २-४. ) इ ‘ते’ नामरूपे ‘अन्तरा’ विना तद्रहितमिति यावत् । साकल्येन ना मवाच्यं प्राकृतरूपरहितं च यद्वर्तते तद्ब्रह्मेत्यर्थः । यद्वा—‘ते’ नामि रूपिणां ‘अन्तरा’ भेदेन यदस्तीत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे-नामि च रूपि च यन्नभवति तद्ब्रह्मेति ॥ ( २) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इत्यर्थान्तर त्वादिव्यपदेशादिति । सूत्रे भाष्ये च पदार्थत्वबोधायार्थशब्दः । श्रु त्यनुसारादन्तरशब्दः । ताभ्यामिति शेषः । ताभ्यां नामरूपाभ्यां अ न्यः अर्थः अर्थान्तरं यद्वा ताभ्यां विलक्षणः अर्थः अर्थान्तरः तस्य भा वस्तत्त्वम् । नामरूपप्रपञ्चभिन्नत्वं वा प्राकृतनामरूपराहित्यं वा । ना मरूपराहित्याख्यार्थान्तरव्यपदेशादित्यर्थः । आदिपदेन ब्रह्मत्वं गृह्यते। यद्वा—निरपेक्षयोरेव नामरूपराहित्ययोराकाशस्य ब्रह्मत्वसाधकत्वा त् अर्थान्तरपदेन रूपराहित्यं आदिपदेन नामराहित्यं च गृह्यते । तथा च एवंरूपार्थान्तरत्वायुक्तेरित्यर्थः ‘आकाशः’ छान्दोग्ये श्रुतोऽयमाका शस्तच्छब्दवाच्यः । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तत्त्वित्यस्यार्थमाह— हरिरेवेति । अनेन-अयमाकाशो हरिरेव । कुतः ? अस्य अर्थान्तरत्वा दिव्यपदेशात् ‘ते यदन्तरा’ इति नामरूपराहित्याख्य विलक्षणार्थत्वो क्तेः, ब्रह्मत्वोक्तेश्चेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३) आकाशे श्रुतेन नामरूपत्वादिलिङ्गेन कुतो विष्णुत्वनिश्चय इत्यतस्तस्य तन्निष्ठत्वादितिभावेन तत्र प्रमाणतया आथर्वणीं श्रुतिमा ह—अवर्णमिति ॥ प्राकृतशुक्लादिवर्णरहितं तद्भिन्नं वेत्यर्थः । यद्वा अ वर्णं न वर्ण्यं ‘नापिवर्णात्मकम्’ इत्यर्थः ‘यतः’ इति श्रुतिः । ‘यतो’ ब्रह्मणो ‘वाचो’ नामानि ‘निवर्तन्ते’ इत्यानामत्वोक्तिपरतया व्याख्ये या । आदिशब्दात् ‘अशब्दमस्पर्शमरूपम्’ ( कठ. ३-१५. ) इत्यादिश्श्रु तिर्गृह्यते । इत्यादिश्रुतेरित्युक्तस्य तस्य विष्णोरेतद्रूपत्वादिकं लक्षणम साधारणधर्म इति ज्ञायते इत्यध्याहारेणान्वयः । हि यस्मात्तस्मात् न लिङ्गस्य व्यधिकरणासिद्धिरिति भावः । तस्यैवेत्येवकारेण व्यभिचा