पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १३. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ३३५ त्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तल्लक्षणम् । (४) अनामा सोऽप्रसिद्धत्वादरूपो भूतवर्जनात् । इति ब्राह्मे ॥ ४१ ॥ --:-- १३. अधिकरणम् ॥ (१) असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च ‘ स यत्तत्र किञ्चि त्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः ’ ( बृ० ६-३-१५० ) इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते । रशङ्कापि निरस्ता । यद्यपि ‘ यतः ’ इत्यानामरूपश्रुतिरेव प्रथममुदाहर्त व्या, ‘ ते यदन्तरा ’ इति नामराहित्यस्यैव प्रथममुक्तत्वात् । न तु ‘अ वर्णम् ’ इत्यारूपश्रुतिः। तथाऽपि वाचकस्य नाम्नो वाच्यापेक्षयाऽप्रा धान्यात् वाच्यस्यैव प्रधानत्वाद्वाच्य प्रपञ्चान्तर्गत रूपराहित्यश्रुतिरे व प्रथममुदाहृतेत्यदोषः ॥ (४) ननु हरेर्नामरूपराहित्यं नोपपद्यते, सर्वशब्दवाच्यत्वात् रु क्मवर्णादिरूपवत्त्वाच्च । अन्यथा ईक्षतेः रूपोपन्यासाच्चेत्युक्तविरोधा पातादित्यत आह—अनामेति ॥ ‘सः’ हरिः ‘ अप्रसिद्धत्वात् ’ साक ल्येन स्वात्मनोऽन्येन शब्दादिनाऽप्रमितत्वान्निमित्तादनामेत्युच्यत इ त्यर्थः । न चैवमाकाशशब्दवाच्यस्य प्रसिद्धिवोधकनिपातद्वयविरोध इति वाच्यम् । निपातबोध्यप्रसिद्धेः विधेयभूतनिर्वोढृत्वान्वयित्वेन पू र्वपक्षीरीत्या उद्देश्याकाशान्वयित्वाभावात् । निर्वोढृत्वस्य च लोकप्र सिद्धत्वाभावेऽपि ‘एकोदाधार’ इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धत्वात् । तस्य चा प्रसिद्धत्वादित्यनेनानिषिद्धत्वात् । ‘ भूतवर्जनात् ’ भौतिकदेहशून्यत्वा त्तादृशरूपराहित्याद्वा अरूप इत्यर्थः । इति ब्राह्मे इत्यस्योक्तत्वात् नोक्तविरोध इत्यध्याहृतेनान्वयः ॥ १२ ॥ ॥ इति आकाशाधिकरणम् ॥ १३. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे स्वप्नादिद्रष्टृत्वलिङ्गं ब्रह्मणि समन्वीयते । श्रु त्यादिसङ्गतिं विषयादिकं च सूचयति—असङ्गत्वमिति ॥ अक्षरनयो दाहृते ‘ अगन्धमरसम् ’ इति वाजसनेयवाक्ये परमात्मनो असङ्गत्व