पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३७२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] ( २ ) परमात्मवाचिनः शब्दा अन्यत्र समाकृष्य व्यवह्रियन्ते । ( ३ ) परस्य वाचकाशब्दाः समाकृष्येतरेष्वपि । व्यवह्रियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः ॥ इति पाद्मे ॥ १६ ॥ क्तरीत्या सर्वशब्दानां मुख्यतः परमात्मैकवाचित्वे कथं ततोऽन्यत्र ज गति शब्दप्रयोगरूपो वा हानादिरूपो वा व्यवहारो युज्यते, न कथम पीत्यर्थः । तथा च तल्लोपप्रसङ्गात्, तस्य चानिवृत्तत्वात्, परमात्मैव मु ख्यतः सर्वशब्दवाच्य इत्यवधारणाऽनुपपत्तिरिति भावः ॥ ( २ ) जगद्वाचित्वाय समाकर्षाज्जगद्वाचित्वादित्यागामिपदान्वया भिप्रायेण सूत्रं व्याचष्टे—परमात्मेति । ‘अन्यत्र’ जगति । समाकृष्ये त्यनेन सूत्रे पञ्चमी ल्यब्लोपनिमित्तेति सूचितम् । व्यवह्रियन्त इत्यन न्तरं यत इति शेषः । अस्यातो न विरोध इति अनुवृत्तसाध्येनान्व यः। व्यवह्रियन्त इत्यनेनान्यत्र समाकर्षे प्रयोजनमुक्तं भवति । अ नेन—न सर्वशब्दानां परमात्मवाचित्वेऽपि अन्यत्र व्यवहारविरो धः । कुतः ? तत्रापि रूढ्यादेः अङ्गीकारादिति शेषः । तथा सति उ भयोर्मुख्यवाच्यत्वेन साम्यलक्षणविरोधः प्राप्त इति न वाच्यम् । उभ यत्रान्योन्यनिरपेक्षवृत्त्यभावात् । सोऽपि कुतः ? जगद्वाचित्वाय ‘स माकर्षात्’ जगद्वाचित्वात् । यतः स्वतो मुख्यवृत्त्या परमात्मैकवाचि नः शब्दाः अन्यत्र व्यवह्रियन्ते , अतः तदर्थं परमात्मसम्बन्धात्समा कृष्य ततस्तान् सङ्गृह्य तेषां अन्यत्र रूढत्वेन सङ्केतितत्वात् परममु ख्यवृत्तिभिन्नकेवलमुख्यवृत्तियुक्तत्वेन अङ्गीकृतत्वात् इति सूत्रयोज ना सूचिता भवति ॥ ( ३ ) कुत एतत् मुख्यवृत्तौ द्वैविध्यं कल्प्यते, उभयत्राक्षादिशब्द वदन्योन्यनिरपेक्षतयैव कुतो न शब्दवृत्तिरङ्गीक्रियत इत्यतः स्मृतेरेवे त्याह—परस्येति ॥ सततं वाचका इति सम्बन्धः । अपिः समु च्चये । परमात्मशब्दत्वाविशेषादग्र्यादिशब्दानां उदकादौ प्रयोगाप त्तिरित्यत आह—लोकेति । हानादिसूक्तादिरूपलौकिकवैदिकव्यव हारसिद्धयनुसारत इत्यर्थः । तथा च ‘सततं’ अनादिकालतोऽविच्छे देन स्वभावतः ‘परस्य’ परमात्मनो ‘वाचकाः’ वाचकतया स्थि ताः सर्वे शब्दाः ‘समाकृष्य’ परमात्मसम्बन्धात्ततः सङ्गृह्य लौकिक वैदिकव्यवहारसिद्धिमनुसृत्य तदर्थं ‘इतरेषु’ पदार्थेष्वपि वैदिकैः