पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

५५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - ३. ] इति भागवततन्त्रे ॥ ९ ॥ :*:- ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू- ॐ ॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ ॐ ॥ १० ॥ 'वायोरग्निः' ( तै. २-१० ) इत्यादेर्नान्यत उत्पत्तिर्ग्रा ह्योक्तत्वात् न कश्चिद्दोष इत्यध्याहृतेनान्वयः ॥ ३ ॥ ॥ इति असम्भवाधिकरणम् ॥ * ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अस्मिन्नधिकरणे तेजोजन्मविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते । 'वायोरग्निः' इति श्रुतेस्तेजो वायोर्जायत इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्र मुपन्यस्य व्याचष्टे-तेज इति ॥ इत्यादेरिति । इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । आदि शब्दात्तैत्तिरीयश्रुतिजातीयश्रुत्यन्तरपरिग्रहः । 'अन्यतो' ब्रह्मणोऽन्यस्मा द्वायोः। तेजस इति शेषः। 'ग्राह्या' ज्ञातव्या। ग्राह्येत्यनन्तरं किन्विति शेषः। एवमवधारणार्थकानुवृत्ततुशब्दसूचितं स युक्तिकपूर्वपक्षं तन्नि षेधरूपं साध्यं च प्रदर्श्य तत्र हेतुत्वेन किन्विति प्रश्नोत्तरभूतं तेजोऽत इत्यनेनोक्तं विधिरूपं साध्यान्तरं दर्शयति-अत एवेति । अत इत्यस्य व्याख्या परादिति । परादेवेति सम्बन्धः । यतो वियद्वायू जातावत एव पूर्वसूत्रे सच्छब्देन प्रकृतात्परमात्मन एवेत्यर्थः । 'तत्' तेजः। अपि शब्दो न केवलं वियदादिकं किन्तु तेजोऽपीति समुच्चयार्थः । अनुवृत्त तुशब्दव्याख्यानान्तरमेतत् । तत्त्वप्रदीपे तु अपिपदेन भूतवायुरपि प रादेव जायत इति साधितमिति सूचयतीत्युक्तम् । न चोत्तराधिकरण टीकायामपि पदस्य भूतवाय्वाद्युपलक्षकत्वोक्तिविरोधः । लाघवात्तत्र सर्वोपलक्षणायामपि क्रमाभिप्रायेणात्र भूतवायोर्ग्रहणोपपत्तेः । जाय त इति सूत्रे शेषोक्तिः । एवं प्रतिज्ञांशं व्याख्याय तथा ह्याहेति हेत्वं शं व्याख्याति-तदिति । इति श्रुतिरिति शेषः । इतीत्यनेन प्रकारार्थ कतथाशब्दो व्याख्यातः । हिशब्दो यत इत्यर्थे । तच्छब्दोदितं ब्रह्म तेजोभूतं वायुद्वाराऽसृजतेति छान्दोग्यश्रुत्यर्थः । यद्यपि । सोऽसृजत्प्रथमं देवीं तेजआख्यां श्रियं सतीम् । तते स्थितेन रूपेण साऽजैव हि यतस्सदा । तेज इत्युच्यते तस्मात् जनेर्वा तत एव तु ॥