पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[अधि - ४. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ५५१

ह्या । अंत एव परात्तदपि जायते । ' तत्तेजोऽसृजत ' इति ह्याह । ( २ ) कारणत्वेनेत्युक्तेऽप्यमुख्यतयाऽन्येषामपिशब्दोक्तत्वात्पुं इति छान्दोग्यभाष्ये तते व्याप्ते भगवति व्याप्तप्रकृतौ वा स्थितेन रूपे ण न जायत इति वा तते भगवति निमित्ते सत्येव तस्माद्रूपविशेषेण जनेर्वा तेजश्शब्दः श्रीदेवीपर इत्युक्तेः। तथा प्राथम्याच्च तेजआद्या ल क्ष्म्यादय इति सिद्धमिति, तद्भाष्यस्थवाक्यान्तरेण चास्य विरोधः प्र तीयते । तथाऽपि श्रुतिसूत्रयोस्तेजश्शब्देन तेजोदेवताया रमायास्तद भिमन्यमानतेजोभूतस्य च विवक्षितत्वान्न विरोधः । न च ' वायोर् ग्निः ' इति श्रुतिविरोधपरिहारायात्र तेजसो वायुद्वारा ब्रह्मजातत्वस्या भिप्रेतत्वेन तेजश्शब्देन लक्ष्म्या अपि ग्रहणे कथं तस्याः वायुद्वारा ब्रह्म जातत्वमिति वाच्यम् । ब्रह्मजातत्वस्योभयसाधारण्येनोक्तावपि वायु जातत्वस्य भूतविवक्षयैवोक्तत्वात् । न च भूतविवक्षायां तेजःप्राथ म्यायोग इति वाच्यम् । आकाशवाय्वोरप्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षभूतेषु तेज सः प्राथम्येन तदुपपत्तेः । सृष्टिभेदेन वाक्यद्वयाविरोध इत्यपि के चित् ॥ ( २ ) ननु ' कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ' इत्य धिकरणे वाय्वादिशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयस्योक्तत्वेन तेजसो ब्रह्मजा तत्वस्य सिद्धत्वात्किं पुनरुक्तेत्यत आह - कारणत्वेनेति ॥ इतीत्यन न्तरं अत्रैवेति शेषः । ' उक्तेऽपि ' उक्तत्वेऽपि ब्रह्मणः कारणत्वस्येति शेषः । अपिः शङ्कापरिहारसमुच्चयार्थः । निवृत्त्यर्थमित्यनन्तरं यत इ ति शेषः । तथा च यद्यपि ' कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टो क्तेः ' इत्यत्रैव' इत्यधिकरण एव ब्रह्मणस्तेजःकारणत्वमुक्तम् । तथा ऽपि तत्र तस्योक्तत्वेऽपि सिद्धत्वेऽपि पुनरुक्तिर्युक्ता । न च वैय्यर्थ्यम्, यतस्सा ' उभयकारणत्वनिवृत्त्यर्थं भवति ' उभयोर्ब्रह्मवाय्वोः साम्येन स्वतन्त्रकारणत्व शङ्कानिवृत्त्यर्थं भवतीति योजना। न चैतच्चोद्यपरिहा रः तत्रैव कुतो न भवेदित्यत आह - अमुख्यतयेति । परममुख्यवृत्ति भिन्नमुख्यवृत्त्येत्यर्थः । ' अन्येषां ' ब्रह्मणोऽन्येषां वाय्वादीनाम् । न के वलं ब्रह्मण इत्यपिशब्दार्थः । ' शब्दोक्तत्वात् ' वाय्वादिशब्दवाच्यत्व स्याङ्गीकृतत्वादित्यर्थः । नोभयकारणत्वनिवृत्तिस्तत्र भवतीति वाक्य