पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ६. सू - १२. ] दीपिकासहितम्. ५५७ नाप्रामाण्यमित्यादि । ( ६ ) कौर्मे च— विरोधो वाक्ययोर्यत्र नाप्रामाण्यं तदेष्यते । यथा विरुद्धता न स्यात्तथार्थः कल्प्य एतयोः ॥ इति ॥ ( ७ ) रक्तोऽग्निरुदकं शुक्लं कृष्णैव पृथिवी स्वतः । नाभिपाद्माभिसम्बन्धात्पीता सेयमिधीयते ॥ क्षत्ररक्ताभिसम्बन्धाद्रक्तोदकबहुलत्वतः । द्धस्य वेदस्य नाप्रामाण्यमित्यादियुक्त्यनुमानमादिशब्दात्सूचितमि- त्यर्थः । आदिपदेन मन्वादिस्मृतिरूपाप्तवाक्यानुसारित्वादिति युक्ति- र्गृह्यते । अनेन वेदो नाप्रमाणमप्रामाण्यकारणदोषशून्यत्वात्प्रत्यक्षव- त् । न च हेतोरसिद्धिः । वेदोऽशेषदोषशून्यः, अपौरुषेयत्वात्, स्मृत्य- नुसारित्वाच्च नाप्रमाणमित्यनुमानमुपन्यस्तं भवति । एवं च युक्तिब- लाद्वेदप्रामाण्यसिद्धौ तत्र विरोधावभासेऽन्यार्थतैव कल्प्या, नाप्रामा- ण्यमिति भावः ॥ ( ६ ) विरोधप्रतीतावन्यार्थतैव कल्प्या, नाप्रामाण्यमित्युक्तार्थ ए- व स्मृतिमाह—कौर्मे चेति ॥ न केवलमस्माभिः, किन्तु कौर्मे चोक्त- मिति चशब्दार्थः । किमुक्तमित्यतस्तत्पठति--विरोध इति । आपात- तो विरोध इत्यर्थः । ‘यत्र’ विषये ‘तदा’ तत्र ‘नेष्यते’ नाङ्गीक्रिय- त इत्यर्थः । किं तर्हीत्यत आह--यथेति । ‘एतयोः’ विरुद्धत्वेन प्रती- तवाक्ययोरन्योन्यं मानान्तरेण च ‘विरुद्धता’ विरोधो यथा न स्या- त्तथा अर्थः प्रातीतिकादन्योऽर्थः कल्पनीय इति योजना । इति कौर्मे इतीतिशब्दान्वयः ॥ ( ७ ) यदुक्तं प्राचुर्येण कृष्णा पृथिवीति तत्र प्रमाणमाह—रक्तो- ऽग्निरिति ॥ ‘अग्निः’ तेजो ‘रक्तो’ रक्तरूप इत्युक्तम् । उदकं स्वतः शुक्लं । एवं पृथिवी ‘स्वतो’ निरुपाधिकतया कृष्णैव । स्वतः इत्य- स्य कृत्यं दर्शयति—नाभीति । विष्णोरिति शेषः । पद्मस्य लोकाधार- त्वात्पीतरूपवत्त्वाच्चेति भावः । पद्मसम्वन्धादित्युक्त्या प्राक्स्थिताना- मेव लोकानां पद्मदलैः संबन्धो, न तु पाद्मसृष्टौ प्राग्विलीनानां पद्मद- लैः सृष्टिरिति ज्ञायते । ‘सा’ पृथिवी । तस्या एवौपाधिकं रूपान्तर- माह—क्षत्रेति । दुष्टक्षत्रियाणां रक्ताभिसम्बन्धात् सा रक्तेत्यभिधीय- ते इत्यर्थः । तस्या एवौपाधिकं रूपान्तरमाह--उदकबहुलत्वत इति ।