पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ( ३ ) सू—ॐ ॥ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् ॥ ॐ ॥ १४ ॥ संयमनमनुभूय केषां चिदारोहः केषां चिदवरोहः । तुशब्दोऽवधारणे । 'सर्वे वा एतेऽशुभकृतः संयमने प्रपतन्ति तत्र ये परद्विषो गुरुद्विषः श्रुतिद्विषस्तदव मन्तारः शठा मूर्खा इति ते वै ततोऽवरुह्य तमसि प्रप पुनः आवर्तन्ते । भुवमागच्छन्ति, आगत्य च पुनः तत्र कर्म कुर्वन्ति, पुनः परलोकं गच्छन्ति, पुनर्भूवमागच्छन्तीत्यर्थः । 'शुभकृतः 'इति पाठे 'ये चाशुभकृतः' इत्यस्य ज्ञेयोऽर्थः । 'तेशुभम्' इत्यत्रापि द्वेधा पदच्छेदः ॥ ( ३ ) न केवलमनिष्टादिकारिणां गतागतमात्रम्, किं नाम ? अति- दुःखं पूर्वसूत्रे चशब्देन सूचितमन्यदस्तीत्यर्थप्रतिपादकं सूत्रमुपन्य- स्य व्याचष्टे—संयमने त्विति ॥ अत्र संयमन इत्यावर्तते । तत्रैकमधि- करणसप्तम्यन्तं नरकवाचि, अपरं कर्मवाचि सप्तम्यन्तमित्याशयेन सं- यमनमिति व्याख्यातम् । सम्यग्गमनं नियमनं शासनं संयमनं यमस्ये- ति शेषः । अत एव तत्त्वप्रदीपे—'यम उपरमे' इति धातोः पापोपर- मणं संयमनमित्युक्तम् । तत्र यमशासनमेव पापोपरमशब्दार्थ इति । तद्भेदं चार्थत एकरूपमेव । अनुभूयेति । यमशासननिमित्तदुःखमनुभू- यैवेत्यर्थः । संयमन इति तात्पर्यम् । अत एव तत्त्वप्रदीपे—संयमने न- रक इत्युक्तम् । केषां चिदित्यनेन 'इतरेषां' इष्टादिकारिभ्योऽन्येषां निष्टादिकारिणां मध्ये केषां चिदिति व्याख्यातम् । 'आरोहो' नरका- दुत्थानं 'अवरोहः' ततोऽतिनीचस्थाने नित्यनरके पातो भवतीति शे- षः । न च तमसः पृथिव्यां लोकालोकगिरेः परस्तात्सत्त्वेन पृथिवीस- मानदेशत्वात् संयमनस्य च पातालस्थत्वेन चतुरशीतिसहस्रयोजना- धस्तनत्वात्कथमूर्ध्वगते तमस्यवरोहोक्तिरिति वाच्यम् । तमसः अति- गम्भीरत्वेन पातालस्थितबिलद्वारागतानां क्रमेण पातालगतनरकादपि नीचस्थाने तमसि अधोभागे पातसम्भवेन विरोधाभावात् । यथा भग- वद्द्वेषादियुतानामेव नित्यनरकपातलक्षणोऽवरोहः, अन्येषां ततो व्युत्थानलक्षण आरोह इति व्यवस्थितविकल्पः तथा संयमनेऽप्यस्ती- ति शङ्कानिरासकत्वेन तुशब्दं व्याचष्टे—तुशब्द इति । स चानुभूयेत्य- नेन सङ्गमनीय इति हृदयम् । श्रुतेरित्यनेन तद्गतीति हेत्वंशः तेषां तद्ग-