पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] स ईशः परमो ज्ञेयः परमानन्दलक्षणः ॥ इति कौर्मे ॥ १० ॥ --:-- ८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) स्थानापेक्षया परमात्मनो भेदादनुग्राह्यानुग्राहकभा व इति । ह्लादिबाह्यकारणदर्शनविरोध इत्यतो निमित्तकारणविषयं तत् , अ न्यथा विशेषस्मृतिविरोधादिति भावेन तां स्मृतिमुदाहरति---मूर्च्छे ति ॥ इदं च व्यस्तं समस्तं च । समासे मूर्च्छायाः प्रबोधनमिति विग्र हः । चस्समुच्चये । तथा च मूर्च्छा मूर्च्छायाः प्रबोधनं च 'यतः' यस्मा देव 'प्रवर्तते' उत्पद्यते स परम ईशः परमेश्वर एव ज्ञेयो, न ब्रह्मा दिजीवः । कुतः ? यतः सः ' परमानन्दलक्षणः' परमः उत्तमः पूर्णो वा आनन्दः स्वरूपलक्षणं यस्यासौ तथोक्तो नान्येोऽत इति योजना । कौर्मे उक्तमिति शेषः । अस्यातः सोऽपि तत एवेति पूर्वेणान्वयः । त था च मोहावस्थाया ईश्वराधीनत्वस्य पूर्वन्यायसिद्धत्वेन अविचार्य त्वात् अनिश्चितस्वरूपायाश्च तदधीनत्वज्ञानायोगात् अवस्थास्वरूप विचारोऽपि तदधीनत्वप्रतिपत्तिहेतुत्वात् सार्थक एवेति भावः ॥ ७ ॥ ॥ इति संपत्त्यधिकरणम् ॥ :*:- ८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्रेश्वरस्य सर्वरूपेषु निर्दोषाशेषगुणत्वं समर्थ्यते । तत्र न स्थानतोऽपीत्यनेन सूचितं पूर्वपक्षं दर्शयति—स्थानेति ॥ स्थानानां सुरनरादिसर्वशरीराणां तत्रापि दक्षिणाक्ष्यादीनां अपेक्षया तद्भेदापे क्षया स्थानभेदानिमित्तादिति यावत् । न केवलं स्थानानां, किन्तु स्थानिपरमात्मनोऽपीति वा न केवलमात्मनां जीवानां अनात्मनां घटा दीनां, किन्तु परमात्मनोऽपीति वाऽपिशब्दार्थः । ततः किमित्यतोऽनि ष्टमापाद्यमाह—अनुग्राह्येति । स्यादिति शेषः । अपिशब्दोऽत्रापि सं बध्यते । परमात्मन इति पञ्चमी षष्ठी च । तथा च परमात्मनः सका शाद्घटादीनां स्थानभेदाद्भेददर्शनात् तत एव भेदनिमित्तकगुणादि तारतम्यस्यापि दर्शनात् तत एवानुग्राह्यानुग्राहकभावदर्शनात् तद्व द्वित्त्वादिरूपिणः परमात्मनोऽपि परस्परं स्थानापेक्षया 'भेदात्' भेद प्राप्तेः तत एव गुणादितारतम्यमनुग्राह्यानुग्राहकभावश्च स्यादिति यो