पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ४३ ( ९६) “यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ” (ऋ. १०-१२५-५.) इत्युक्त्वा ( ९७) “मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे ” (ऋ. १०-१२५-७.) इत्याह । ( ९६) ननु समाख्याश्रुतावपि विष्णुः कुतो वाच्य इत्यत आह— ‘यं’ इति । इतीत्यनन्तरं वाक्येनेत्युभयत्र शेषः । ‘परो दिवा’ इत्येत त्समस्तमनेनापि योज्यम् । अत्र समाख्याश्रुतावित्येकं पदम् । तथा च- यस्मात् ‘परो दिवा’ इति समाख्याश्रुतौ मेत्याख्या माख्या तया सहिता समाख्या “प्रकृतिर्वाव समासमा” (माध्यंदिनश्रुतिः) इति श्रुतौ समासमत्वोक्तेः ‘नामैकदेशे’ इति न्यायेन समाभिधा वा, अहमिति प्रकृता लक्ष्मीः “यं” इत्यादिवाक्येन ब्रह्मादीनां स्वाधीनत्वमुक्त्वा “मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे” इति वाक्येन “प रो दिवा” इत्युक्तं विष्णुं स्वकारणत्वेन समुद्रस्थत्वेन चाह, तस्मा द्विष्णुरेव समाख्याश्रुतिप्रतिपाद्य इत्यर्थः । उक्तेत्यनेन लक्ष्मीकारणं ब्रह्माद्यन्यतमं किं न स्यादिति शङ्का वारिता । श्रुतौ ‘दिवा’ इत्यादि तृतीया पञ्चम्यर्थे । तथा च—‘दिवः’ श्रियः ‘परः’ ‘एना’ एत स्याः भूम्याश्च ‘परः’ उत्तमः । ‘देवेभिः’ देवेभ्यः ‘असुरैः’ असुरे भ्यश्च ‘परः’ उत्तमः । किं बहुना—‘यदस्ति’ तस्मात्सर्वस्मादपि परः। स विष्णुः द्यावापृथिवीभ्यां परः। अहं तु ‘महिना’ महिम्ना ‘एतावती’ परिमिता बभूव । अहमेतावती यथोक्तप्रकारा महिम्ना नातोऽधिकेति वा श्रुत्यर्थः । अहमिति लब्धपदेन लक्ष्मीरूच्यते, एत त्सूक्तप्रवर्तिकायाः आम्भृण्याः लक्ष्मीरूपत्वात् । तथा च—अहं ‘यं यं’ रुद्रपदयोग्यं जीवं ‘उग्रं’ रुद्रं कर्तुं ‘कामये’ इच्छेयं ‘तं तं’ उ ग्रं कृणोमि करोमि । एवं तत्तत्पदयोग्यं यंयं ‘ब्रह्माणं’ ‘ऋषिं’ ‘सु मेधां’ सुमेधसं वा कर्तुं कामये तं तं तथा करोमीत्यर्थः । शिष्टवाक्या र्थः “पत्युरसामञ्जस्यात्” (ब्र.सू.२-२-३७) इत्याधिकरणे वक्ष्यते ॥ ( ९७) तथाऽपि मम न स्वातन्त्र्यमित्याह—‘मम’ इति । ‘मम’ योनिः’ कारणं ‘समुद्रे अप्सु’ अपां ‘अन्तः’ तिष्ठति । १ स्याधिक्यं कम्पस्वरार्थः । पतिनाम न ग्राह्यमिति भावेन नारायण इत्यनुक्त्वा तदर्थबोधनायैवमुक्तिः ॥