पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ४०. सू - ६२. ] दीपिकासहितम्. ९११ ४०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्व हेत्वभावात् ॥ ॐ ॥ ६२ ॥ ( २ ) यस्य यस्य हि यः कामः तस्य तस्य ह्युपासनम् । ४०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ज्ञानसाधनोपासनस्यैव आवश्यकत्वं, न का- मसाधनभगवद्रूपगुणविषयोपासनस्येति समर्थ्यते । ज्ञानसाधनार्था- दिसाधनत्वेन पूर्ववन्मोक्षोपयोगिफलत्वान्न काम्योपासनमवश्यं कर्त- व्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—काम्या इति ॥ तुशब्दो नृसिं- हाद्युपासनादस्य विशेषद्योतकोऽवधारणे च । इतिशब्दोऽध्याहार्यः । विकल्प इत्यनुवर्तते । अत्र कामशब्दो घञन्तः काम्यपरः । कामस्येदं रूपं काम्यं, कामस्येमे गुणाः— वसुपूर्णकरं रत्नपर्वतस्थं विभावयन् । वसुसिद्धिमवाप्नोति ॥ इत्युक्ताः काम्याः । षष्ठ्यर्थसम्बन्धश्च साध्यसाधनभाव इति केचित्। वस्तुतस्तु काम्यत इति काम्यं रूपं, काम्यन्त इति काम्या गुणा इति विग्रहः । रूपगुणयोः काम्यसाधनत्वात्काम्यत्वम् । तथा च ‘काम्या स्तु’ काम्यसाधनरूपे श्रीकरादौ कामसाधनभगवद्गुणास्तु ‘यथाका- मं’ स्वस्ववित्तादिकामं मोक्षादिकामं वाऽनतिक्रम्य तदनुसारेण ‘स- मुच्चीयेरन्’ उपसंहियेरन् । न वा विषयलम्पटैरमुमुक्षुभिरुपसंहर्त- व्याः, तद्रहितैर्मुमुक्षुभिस्तु नोपसंहर्तव्या इति व्यवस्थितविकल्प एव स्यात्, न तु नियतिः । मुमुक्षुभिर्नेति कुतः ? ‘पूर्वहेत्वभावात्’ मुमु- क्षातः पूर्वकालीनो यो वित्तादिकामाख्यो हेतुस्तदभावात् । यद्वा—मुमु- क्षुभिरेव यथाकाममिच्छारूपेश्वरप्रसादम नतिक्रम्य तदर्थमुपसंहार्याः वित्तादिकाममनुरुध्य तदर्थे नोपसंहार्या इति विकल्पः स्यात् । नेति कुतः ? ‘पूर्वहेत्वभावात्’ पूर्वसूत्रोक्तदुरितादिनिवृत्तिरूपफलविशेषा- ख्यप्रबलहेतोरभावात् । मुमुक्षापूर्वकालीनान्यकामाख्यहेत्वभावात्, अ- र्थादिकं विना ज्ञानाभावाख्यहेत्वभावाच्चेति सूत्रार्थः ॥ ( २ ) अत्रैव स्मृतिमाह—यस्येति ॥ अत्र प्रथमयच्छब्दौ अधिका- रिपरौ । तच्छब्दौ काम्यपरौ । न तु तावेकविषयौ । प्रथमान्तयच्छब्द