पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - ३.] तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥ अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषा मुपासनम् । तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव नैधोपासा विदुष्यति ॥ इति बृ- हत्तन्त्रे ॥ ६२ ॥ ४१. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू-ॐ ॥ अङ्गेषु यथाऽऽश्रयभावः ॥ ॐ ॥ ६३ ॥ स्यावृत्तिः । कामशब्दः सविषयेच्छार्थः । असावसाविति ग्राह्यम् । वा शब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । तथा च यस्य यस्य पुंसोऽधिकारिणः यो यो वित्तादिकामोऽस्ति, असावसौ मुमुक्षुः तस्य तस्य तत्तत्काम्य- प्रदभगवद्रूपस्योपासनं 'प्रकल्पयेत्' कुर्यात् । 'हि' प्रसिद्धम् । न के- वलमुपासनं, किन्तु 'तादृशानां' कामसाधनानां गुणानां 'समाहारं' एकबुद्ध्यारोपणं च प्रकल्पयेत् । 'मुमुक्षूणामुपासनं नेति वा । कुतः ? तेषां 'अकामत्वात्' अन्यकामनारहितत्वात् । एवमधिकारिभेदेन विकल्पमभिधायेदानीं मुमुक्षुष्वेव विकल्पमाह-तुष्ट्यर्थमिति । एव- कारो भिन्नक्रमः । चोऽवधारणे । तथा च ईश्वरस्य 'तुष्ट्यर्थं' प्रसा- दार्थमेव तस्य रूपस्य गुणानां चोपासनं नैव विदुष्यति । अन्यकामा- र्थं तु दुष्यति । तदर्थं तैर्नकार्यमित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु-यस्य यस्य यो धनैश्वर्यादिकामो भवति । तस्य तस्य तदर्थमुपासनं कार्यं, स चोपासकस्तादृशानाममुक्त्यर्थानां गुणानामुपसंहारं च प्रकल्पयेत् । न वा मुमुक्षूणां काम्योपासनं, तेषामकामत्वात् । अतोऽत्यन्तमापद्येव काम्यरूपगुणोपासनं तेषां, तदपि नान्यकामनया, किन्त्वीश्वरस्य तु- ष्ट्यर्थमेव तदपि ह्याह-तुष्ट्यर्थमिति । 'सकामेभ्योऽमितगुणा या का- मैस्तु कृता क्रिया' इत्यन्यत्र चाहेत्येवमेव व्याख्यातम् । इति बृहत्त- न्त्रे सूत्रार्थ उक्त इति शेषः ॥ ४० ॥ ॥ इति कामाधिकरणम् ॥ —:*:— ४१. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे अङ्गाश्रितत्वेन देवतोपासनस्य कर्तव्यता स- मर्त्यते । द्विविधमङ्गदेवतोपासनं-परिवारत्वेन भगवदङ्गाश्रितत्वेन