पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. ( १५ ) अधि०। सूत्र०। विषयाः। ण मुख्यप्राणः उत्पत्तिमान् इति निरूपणम् ॥ ३ ९ ब्रह्मणः उत्पत्तिमत्त्वविषयकश्रुतिविरोधपरिहारेण ब्र- ह्मणः उत्पत्तिर्नास्तीति निरूपणम् ॥ ४ १० तेजसः ब्रह्मणस्सकाशादुत्पत्तिविषयकश्रुतिविरोधप- रिहारेण ब्रह्मणस्सकाशात् तेजसः उत्पत्तिनिरूप- णम् ॥ ५ ११ अपां ब्रह्मणः सकाशादुत्पत्तिविषयकश्रुतिविरोधपरि- हारेण ब्रह्मणः सकाशात् उत्पत्तिरिति निरूपणम्॥ ६ १२ जलं ब्रह्मणः अन्नसृष्टौ द्वारकारणं पृथिवीसृष्टौ द्वार द्वारकारणं इत्येतद्बोधकश्रुतिविरोधपरिहारेण ज- लं पृथिवीद्वारकारणं इति निरूपणम् ॥ ७ १३ ब्रह्मणः अधिभूताधिदैवसंहारकर्तृत्वविषयकश्रुतिवि- रोधपरिहारेण ब्रह्मणः अधिभूतादिसंहारकर्तृत्व- निरूपणम् ॥ ८ १४ अधिभूतादिसंहारक्रमविषयकश्रुतिविरोधपरिहारेण व्युत्क्रमेण लीयते इति निरूपणम् ॥ ९ १५-१६ मनस्तत्त्वस्य उत्पत्तिक्रमेण लयः सर्वेषां विपरीतक्रमे- ण लयः इत्येतत्प्रतिपादकश्रुतिविरोधपरिहारेण सर्वेषां विपरीतक्रमेणैव लयः इति निरूपणम् । १० १७ परमात्मा न लीयते परमात्मा लीयते इत्येतत्प्रतिपाद- कश्रुतिविरोधपरिहारेण परमात्मनः लयः नास्ती- ति निरूपणम् ॥ ११ १८-१९ जीवोत्पत्तिविषयकश्रुतिविरोधपरिहारेण स्थूलशरी- रेण ब्रह्मणः जीवः उत्पद्यत इति जीवस्य स्थूलशरी- रसम्बन्ध एव उत्पत्तिः इति निरूपणम् ॥ १२ २०-२६ जीवाणुत्वविषयकश्रुतिविरोधपरिहारेण जीवः अणु- रिति निरूपणम् ॥ १३ २७ जीवः बहुरूपः बहुरूपो न इत्येतत्प्रतिपादकश्रुतिवि- रोधपरिहारेण जीवः स्वरूपेण एकः। अंशेन बहु- रूपः इति निरूपणम् ॥

( १६ ) श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. अधि०। सूत्र०। विषयाः । १४ २८-२९ जीवस्य परमात्मभिन्नत्वविषयकश्रुतिविरोधपरिहा- रेण जीवः भिन्न इति निरूपणम् ॥ १५ ३० जीवस्य उत्पत्तिरस्ति , जीवः अनादिः , इत्येतद्बोध- कश्रुतिविरोधपरिहारेण स्वरूपतः अनादिरिति निरूपणम् ॥ १६ ३१-३२ जीवः ज्ञानानन्दरूपः जीवः ज्ञानानन्दादिरूपो न इत्ये- तद्बोधक श्रुतिविरोधपरिहारेण जीवः स्वरूपतः ज्ञा- नानन्दादिरूपः इति निरूपणम् ॥ १७ ३३-४२ जीवकर्तृत्वविषयकश्रुतिविरोधपरिहारेण दत्तस्वात्- न्त्र्येण जीवः कर्ता इति निरूपणम् ॥ १८ ४३-५० जीवः परमात्मनः अंशः परमात्मनः अंशो न इत्येतद्बो- धक श्रुतिविरोधपरिहारेण भिन्नांशः नाम, अल्पश- क्तिः किञ्चित्साहश्यमात्रवान् इति निरूपणम् ॥ १९ ५१-५३ जीवः परमात्मनः प्रतिबिम्बः इति श्रुतिः न इति अनु- मितश्रुतिः अनयोर्विरोधपरिहारेण प्रतिबिम्बः ना- म, किञ्चित् साम्योपेतः इति निरूपणम् ॥ —:*:— द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १ १-३ इन्द्रियोत्पत्तिविषयकबलवच्छ्रुतिविरोधस्य परिहारे ण इन्द्रियाणि परमात्मना स्थूलरूपेण उत्पद्यन्ते इ- ति निरूपणम् ॥ २ ४ मनोजन्मविषयकबलवच्छ्रुतिविरोधस्य परिहारेण म नः परमात्मना स्थूलरूपेण उत्पद्यते इति निरूप- णम् ॥ ३ ५ वागुत्पत्तिविषयकबलवच्छ्रुतिविरोधस्य परिहारेण वा क् परमात्मना स्थूलरूपेण उत्पद्यते इति निरूपणम्॥ ४ ६-७ प्राणसङ्ख्याविषयबलवच्छ्रुतिविरोधस्य परिहारेण प्राणाः द्वादश इति निरूपणम् ॥ ५ ८ प्राणपरिमाणविषयकश्रुतिविरोधस्य परिहारेण प्रा णाः अणव इति निरूपणम् ॥

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. ( १७ ) अधि० । सूत्रं । विषयाः । ६ ९-१० मुख्यप्राणजन्मविषयकश्रुतिविरोधस्य परिहारेण स्थू- लरूपेण मुख्यप्राणः उत्पद्यते इति निरूपणम् ॥ ७ ११-१२ मुख्यप्राणः स्वतन्त्रः मुख्यप्राणः परमात्माधीनः इत्ये- तद्बोधकश्रुतिविरोधस्य परिहारेण परमात्माधीनः इति निरूपणम् ॥ ८ १३ प्राणादयः मुख्यप्राणस्य स्वरूपभूताः मुख्यप्राणस्य दासाः इत्येतद्बोधकश्रुतिविरोधस्य परिहारेण दा- सभूताः पञ्च, स्वरूपभूताः पञ्च इति निरूपणम् ॥ ९ १४ मुख्यप्राणः व्याप्तः मुख्यप्राणः अणुः इत्येतद्बोधकशु- तिविरोधस्य परिहारेण अन्तर्गतरूपेण अणुः बहि- र्गतरूपेण व्याप्तः इति निरूपणम् ॥ १० १५-१७ प्राणाः जीवस्य करणानि ब्रह्मणः करणानि इत्येतद्बो- धकश्रुतिविरोधस्य परिहारेण ब्रह्मणः करणानि इ- ति निरूपणम् ॥ ११ १८-२० सर्वे प्राणाः इन्द्रियाणि मुख्यप्राणादन्ये द्वादश प्राणाः एव इन्द्रियाणि इत्येतद्बोधकश्रुतिविरोधस्य परि- हारेण अन्ये एव इन्द्रियाणि इति निरूपणम् ॥ १२ २१ इन्द्रियाश्रयशरीरं परमात्मसृष्टं विरिञ्चसृष्टं इत्येतद्बो- धकश्रुतिविरोधस्य परिहारेण परमात्मसृष्टमिति निरूपणम् ॥ १३ २२-२३ इन्द्रियाश्रयशरीरं जलमात्रेण उत्पद्यते पृथिव्यादि- भ्यः उत्पद्यते इत्येतद्बोधकश्रुतिविरोधस्य परिहा- रेण पृथिव्यादिभ्यः इति निरूपणम् ॥ —-::-*— तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १ १ जीवस्य भूतसम्बन्धः देहनाशेऽपि न निवर्तते इति नि- रूपणम् ॥ २ २ समस्तभूतविशिष्टस्य जीवस्य गमननिरूपणम् ॥ ३ ३ भूतानां जीवेन सह गमननिरूपणम् ॥ ४ ४ प्राणाः जीवेन सह आगतः गच्छन्तीति निरूपणम् ॥

( १८ ) श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. अधि०। सूत्र०। विषयाः। ५ ५ भूतानां जीवेन सह गमनविषये पूर्वपक्षपरिहारः ॥ ६ ६ भूतानां जीवेन सह गमनविषये प्रत्यक्षश्रुतिः नास्तीति पूर्वपक्षस्य परिहारः ॥ ७ ७ वैराग्यभक्त्युपासनज्ञानैरेव मोक्षः भवति कर्मणा जा- यमानो मोक्षः गौणः इति निरूपणम् ॥ ८ ८ कर्म अनुभवेन निःशेषं न नश्यति अतः वैराग्यादि साधनं आवश्यकमेव इति निरूपणम् ॥ ९ ९ जीवस्य स्वर्गादिकं प्रति येन पथा गमनं तथा नियमे- न आगमनं नेति निरूपणम् ॥ १० १०-१२ जीवस्य गमनागमनं कर्मणैव न आचारमात्रेण इति निरूपणम् ॥ ११ १३-१५ पापकर्मकृतामपि गमनागमनमस्तीति, केचिज्जीवाः नरके दुःखं अनुभूय ऊर्ध्वलोकं आरोहन्ति, अन्ये तमसि अवरोहन्ति इति निरूपणम् ॥ १२ १६ नरकाणि सप्तेति निरूपणम् ॥ १३ १७ परमात्मा जीवस्य अन्तःस्थित्वा प्रेरकोऽपि तस्य नर- कानुभवः नेति निरूपणम् ॥ १४ १८ देवयानपितृयानयोः गमने जीवानां स्वातन्त्र्यं नेति निरूपणम् ॥ १५ १९-२३ तमसि सुखलेशोऽपि नास्तीति निरूपणम् ॥ १६ २४ जीवः धूमादिदेवतादेहेषु प्रविश्य तस्य स्थितौ तिष्ठ- ति तद्गमने गच्छति न तु तद्रूपत्वं तत्पदं वा प्राप्नो- ति इति निरूपणम् ॥ १७ २५ जीवः पुण्यमनुभूय धूममार्गेण अविळम्बेन संवत्सरा- त्प्रागेव मातृदेहं प्रविशति इति निरूपणम् ॥ १८ २६-२७ कर्मिणां स्वर्गादवरोहणे दुःखानुभवः नास्तीति निरू- पणम् ॥ १९ २८ जीवः प्रथमतः पितृदेहं प्रविश्य अनन्तरं मातृयोनिं प्र- विशतीति निरूपणम् ॥ २० २९ योनिप्रवेशानन्तरं शरीरप्राप्तिः इत्येतत् सामान्यजन

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. (१९) अधि०। सूत्र०। विषयाः । नं, विशेषतस्तु मातापितृशरीरसम्बन्धं विनाऽपि जननमस्तीति निरूपणम् ॥ ——:*:—— तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १ १-४ यत्स्वप्ने दृश्यते तत्सत्यं, तत्कर्ता परमात्मेति, स्वाप्नि- कपदार्थः जाग्रच्छुभाशुभसूचकः इति च निरूप- णम् ॥ २ ५ स्वप्नपदार्थस्य अदर्शनमपि परमात्माधीनमेव इति निरूपणम् ॥ ३ ६ जाग्रदवस्था परमात्मनैव भवतीति निरूपणम् ॥ ४ ७ नाडीस्थपरमात्मनि जीवस्य प्रवेशः सुषुप्तिरिति नि- रूपणम् ॥ ५ ८ ब्रह्मैव सुप्तपुरुषं प्रबोधयतीति निरूपणम् ॥ ६ ९ सर्वेषां सर्वकालेष्वपि ब्रह्मैव स्वप्नादिकारणं इति नि- रूपणम् ॥ ७ १० जीवस्य परमात्मनि अर्धप्रवेशे मूर्च्छा संभवतीति निरू- पणम् ॥ ८ ११-१३ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु प्रवर्तकः विश्वतैजसप्राज्ञरूपः प- रमात्मा एक एवेति निरूपणम् ॥ ९ १४-१७ परमात्मा प्राकृतरूपरहितः अप्राकृतज्ञानानन्दादिरूप- वान् इति निरूपणम् ॥ १० १८ यथा सूर्यात् सूर्यप्रतिबिम्बः भिन्नः तथा जीवः परमा- त्मनः अन्यः इति निरूपणम् ॥ ११ १९ जीवः ज्ञानानन्दस्वरूपोऽपि तदभिव्यक्त्यर्थं भक्तिं कु- र्यादिति निरूपणम् ॥ १२ २०-२१ साधनेषु न्यूनाधिकभावसत्त्वात् फलेऽपि न्यूनाधिक- भावो वर्तते इति निरूपणम् ॥ १३ २२ परमात्मनः सृष्टिसंहारकर्तृत्वमात्रं नास्ति, किन्तु पा- लनकर्तृत्वमपि अस्तीति निरूपणम् ॥ १४ २३-२७ परमात्मा अव्यक्तोऽपि स्वप्रसादात् व्यक्तो भवतीति निरूपणम् ॥

( २० ) श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. अधि०। सूत्र०। विषयाः। १५ २८-३१ परमात्मनि गुणत्वं गुणित्वं च वर्तते इति निरूपणम्॥ १६ ३२-३४ परमात्मनः आनन्दादिकं लौकिकानन्दादिभ्यः विल क्षणमिति निरूपणम् ॥ १७ ३५-३६ परमात्मरूपाणां आनन्दादिषु परस्परवैलक्षण्यं ना स्ति इति निरूपणम् ॥ १८ ३७ ध्यानकाले यद्रूपं प्रतीयते तत् ब्रह्मस्वरूपं न इति नि रूपणम् ॥ १९ ३८ सर्वत्र सर्वकालेषु च सृष्ट्यादिकं परमात्मनैवेति नि रूपणम् ॥ २० ३९-४२ परमात्मैव कर्मणः फलस्य च हेतुः इति निरूपणम् ॥ ─:※:─ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १ १-५ सर्ववेदार्थविचारेण ब्रह्म ज्ञातव्यं इति समर्थनम् ॥ २ ६-९ सर्ववेदोक्तगुणान् प्रकरणानुसारेण उपसंहृत्य उपा सना कर्तव्येति निरूपणम् ३ १० विरिञ्च एव सर्ववेदोक्तसर्वगुणैः उपासनां कर्तुं यो ग्यः, अन्ये देवाः योग्यताऽनुसारेण एककाले याव न्तो गुणाः स्फुरन्ति तावद्गुणैः उपासनां कर्तुं यो ग्याः, मनुष्यास्तु आनन्दादिगुणैः उपासनां कर्तुं योग्याः इति निरूपणम् ॥ ४ ११ अधिकगुणोपासनाक्रमेण फलप्राप्तिक्रमः इति निरूप णम् ॥ ५ १२ प्रधानफलस्य मोक्षस्य प्राप्तये सत्यं ज्ञानं आनन्दं ब्रह्म इति चतुर्गुणैः सर्वैः परमात्मा उपास्यः इति निरू पणम् ॥ ६ १३ प्रियशिरस्त्वादिगुणाः सर्वैः नोपास्याः केचिदेवा एव तदुपासनां कर्तुं योग्याः इति निरूपणम् ॥ ७ १४ चतुर्भ्यः सर्वेभ्यश्च अन्ये परमात्मनः गुणाः देवादि भिः उपास्याः इति निरूपणम् ॥

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. ( २१ ) अधि०। सूत्र०। विषयाः । ८ १५-१६ सर्वगुणोपसंहारानुपसंहारयोः कर्तव्यत्वे प्रमाणनिरू- पणम् ॥ ९ १७ “आत्मेत्येव उपासीत” इति वचने सत्यपि चतुर्गु- णाः उपास्या एवेति निरूपणम् ॥ १० १८ आत्मशब्दः सर्वगुणबोधकोऽपि विरिञ्चेतरेषां सर्वगु- णबोधको न भवतीति निरूपणम् ॥ ११ १९ मोक्षार्थं उपास्यमानगुणाः लोकविलक्षणा इति निरू- पणम् ॥ १२ २०-२१ वाण्याः त्रिविक्रमत्वादिक्रियाणां पृथक् उपासना ना- स्तीति निरूपणम् ॥ १३ २२-२३ आत्मशब्दः तत्तदधिकारियोग्यगुणाभिधायकः इति निरूपणम् ॥ १४ २४ सम्यग्भरणं , अन्तरिक्षादिलोकव्याप्तिश्च देवादिभिः उपास्ये इति निरूपणम् ॥ १५ २५ सर्ववेदोक्तगुणैरेव उपासना कर्तव्या इति निरूप- णम् ॥ १६ २६ सर्वैः भेदनादिगुणा नोपास्या इति निरूपणम् ॥ १७ २७-२८ मोक्षे मुक्तानां उपासना अस्ति । सा तु पेच्छिकी इ- ति निरूपणम् ॥ १८ २९-३१ मोक्षे मुक्ताः स्वेच्छया कर्म कुर्वन्तीति निरूपणम् ॥ १९ ३२ सर्वेषां ज्ञानिनां मुक्तिरस्तीति निरूपणम् ॥ २० ३३-३४ मुक्तानां योग्यतातारतम्यानुसारेण आनन्दः , आन- न्दतारतम्येऽपि तेषां परस्परविरोधो नास्तीति नि- रूपणम् ॥ २१ ३५-३७ मुख्यप्राणादूर्ध्वं अधिकारिणः अभावात् प्राणावसा- नमेव अधिकारितारतम्यं इति निरूपणम् ॥ २२ ३८ परमात्मा प्राणादधिक इति निरूपणम् ॥ २३ ३९ छान्दोग्ये सत्यादिप्रकरणे उक्ताः सत्यादयः भगवत्स्व- रूपभूताः इति निरूपणम् ॥ २४ ४०-४२ लक्ष्मीः नित्यमुक्ताऽपि भक्तिविशेषात् उपासनां क-

( २२ ) श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. अधि०। सूत्र०। विषयाः । रोति इति निरूपणम् ॥ २५ ४३ ब्रह्मसाक्षात्कारार्थं श्रवणमननध्यानरूपोपासना कर्त व्या , श्रवणेन तत्त्वज्ञानं , मननात् तन्निश्चयः , ध्यानात् अपरोक्षः इति निरूपणम् ॥ २६ ४४ केवलं श्रवणमात्रेण ज्ञानं न संभवति , गुरुप्रसादपू र्वकश्रवणेनैव ज्ञानं इति निरूपणम् ॥ २७ ४५ गुरुप्रसादः बलीयान् इति निरूपणम् ॥ २८ ४६-४७ पूर्वगुरुसमानश्चेत् गुर्वनुज्ञया अन्यगुरुः स्वीका र्यः अधिकश्चेत् पूर्वानुज्ञां विनैव अन्यगुरुः स्वी कार्यः इति निरूपणम् ॥ २९ ४८-४९ अपरोक्षज्ञानमेव मोक्षकारणमिति निरूपणम् ॥ ३० ५० “ज्ञानात् मोक्षः” इति वचनं ‘कर्मणा मोक्षः’ इति वच नेन बाधितं न भवतीति निरूपणम् ॥ ३१ ५१ ब्रह्मदर्शनं श्रवणादिमात्रेण न भवति, किन्तु हरिगुरु भक्तिशमदमादिभिश्च इति निरूपणम् ॥ ३२ ५२ यथातथा उपासनाभेदः तथातथा दर्शनभेदः इति नि रूपणम् ॥ ३३ ५३ सामान्यतः भगवदवतारदर्शनात् न मुक्तिः, किन्तु स्वयोग्यरूपदर्शनादेव मुक्तिः इति निरूपणम् ॥ ३४ ५४ परमात्मप्रसादादेव अपरोक्षज्ञानं, न भक्तिमात्रेण इ ति निरूपणम् ॥ ३५ ५५-५६ उपासना तत्तज्जीवयोग्यताऽनुसारिणी इति निरूपणम्॥ ३६ ५७-५८ अप्रधानत्वेन अन्यदेवता अपि उपास्याः, तत्रापि अ धमगुणाः उत्तमेषु उपसंहार्याः, न उत्तमगुणाः अ धमेषु इति निरूपणम् ॥ ३७ ५९ पूर्णत्वरूपगुणेन परमात्मा उपास्यः इति निरूपणम्॥ ३८ ६० परमात्मगुणेषु पूर्णत्वं जीवानां योग्यताऽनुसारेण प्रती यते इति निरूपणम् ॥ ३९ ६१ योग्यताऽनुसारेण कर्तव्योपासनानन्तरं अन्यरूपोपास नाऽपि इच्छानुसारेण कर्तव्या इति निरूपणम् ॥

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. ( २३ ) अधि०। सूत्र०। विषयाः । ४० ६२ काम्यापेक्षी कामानुसारेण कामसाधनगुणविशिष्ट या उपासनां कुर्यात्, तद्रहितः मुमुक्षुस्तु न कुर्या त् इति निरूपणम् ॥ ४१ ६३-६६ देवैः स्वोत्पादकाङ्गत्त्वेन परमात्मा उपास्यः इति नि रूपणम् ॥ ४२ ६७-६८ पूर्वोक्ताङ्गोपासना देवव्यतिरिक्तैः न कर्तव्या इति नि रूपणम् ॥ : -*- : तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १ १-९ अपरोक्षज्ञानात् सर्वपुरुषार्थप्राप्तिरिति निरूपणम् ॥ २ १०-१२ सर्वेषां अपरोक्षज्ञाने अधिकारो नास्ति परन्तु वेदा ध्ययनवतामेव अधिकारः इति निरूपणम् ॥ ३ १३ सर्वेषामपि एकप्रकारेण ज्ञानाधिकारः न , किन्तु यो ग्यतातारतम्यानुसारेण इति समर्थनम् ॥ ४ १४-३३ मनुष्येषु ज्ञानिनां अपि यथेष्टाचरणं न निषिद्धप्रवृत्ति विषयं , तर्हि तेषां दुष्कर्मानुष्ठानेन मोक्षहानिः न भवति मोक्षफले एव ह्रासो भवति सत्कर्मानुष्ठाने न फलाधिक्यं भवतीति , देवाः एव कामचरणा नुज्ञावन्तः तत्रापि अनुष्ठेयकार्याणां मध्ये एव का मचरणमिति, विरिञ्चस्तु यथेच्छाचरणविधिमान् इति निरूपणम् ॥ ५ ३४-४० श्रवणमननादिषु यत्नवतामपि ज्ञानयोग्यानामेव ज्ञा नं संभवति न अयोग्यानां इति निरूपणम् ॥ ६ ४१-४३ उत्तमाधिकारिणां पदं अधमाधिकारिभिः नापेक्षणी यं इति निरूपणम् ॥ ७ ४४-४६ ज्ञानादिफलं इन्द्रियाद्यभिमानिदेवानामेव मुख्यं प्रजा नां अल्पं इति निरूपणम् ॥ ८ ४७-४८ गृहस्थाश्रमिणः आश्रमिषु उत्तमाः न भवन्ति, कि न्तु यतय एव इति निरूपणम् ॥ ९ ४९ अयोग्यानां उपदेशः न कर्तव्यः इति निरूपणम् ॥

( २४ ) श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. अधि०। सूत्र०। विषयाः । १० ५० प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धाभावे श्रवणमननादिभिः तज्जन्म- न्येव ज्ञानं सम्भवति अन्यथा जन्मान्तरे इति नि- रूपणम् ॥ ११ ५१ ज्ञानिनोऽपि प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धाभावे तच्छरीरपाता- नन्तरमेव मोक्षः इति निरूपणम् ॥ :—*—: चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । १ १-२ श्रवणमननादीनां आवृत्तिः कर्तव्येति निरूपणम् ॥ २ ३ विष्णुः मम स्वामी इत्युपासना कर्तव्येति निरूपणम् ॥ ३ ४ नामादिप्रतिमायां ब्रह्मदृष्टिः न कर्तव्या, किन्तु तत्र स्थितत्वेन उपासना कार्येति निरूपणम् ॥ ४ ५ परमात्मनः ब्रह्मत्वेन उपासना कर्तव्येति निरूपणस् ॥ ५ ६ परमात्मनः अवयवे आदित्यादिजनकत्वोपासना देवै- रेव कार्या इति निरूपणम् ॥ ६ ७-११ आसीनस्सन् उपासनां कुर्यादिति निरूपणम् ॥ ७ १२ मोक्षपर्यन्तं उपासना कर्तव्या मोक्षेऽपि उपासना अ- स्ति इति निरूपणम् ॥ ८ १३-१९ परमात्माऽपरोक्ष्ये जाते पूर्वतनयोः अनारब्धयोः अन- भीष्टयोश्च पुण्यपापयोः नाशः उत्तरयोः अनारब्ध- योः अनभीष्टयोः पुण्यपापयोः असंबन्धः भवति । भगवद्द्वेषिणः तमसि पतने सति पुण्यस्य असंब- न्धः भवति ज्ञानिकृतपुण्यकर्म मोक्षे अतिशयफला- य भवति इति निरूपणम् ॥ :— ❦ —: चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १ १-२ उमा रुद्रे विलीयते सर्वे देवाः नियम्यनियामकभा- वानुसारेण नियामकेषु विलीयन्ते इति निरूपणम्॥ २ ३ मनोऽभिमानी रुद्रः मुख्यप्राणे विलीयते इति निरूप- णम् ॥ ३ ४ मुख्यप्राणः परमात्मनि विलीयते इति निरूपणम् ॥

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. ( २५ ) अधि०। सूत्र०। विषयाः । ४ ५ भूताधमदेवतानां भूताभिमानिषु लयः इति निरूप- णम् ॥ ५ ६ अग्रौ सर्वेषां लयः न इति निरूपणम् ॥ ६ ७-१४ लक्ष्म्याः लयो नास्तीति निरूपणम् ॥ ७ १५ सर्वे देवाः क्रमात् परमात्मनि विलीयन्ते इति निरू- पणम् ॥ ८ १६ मुक्ताः भगवदधीनाः भगवदिच्छाऽनुसारेणैव कामय- न्तीति निरूपणम् ॥ ९ १७-२१ मुक्तियोग्यानां मनुष्याणां देहादुत्क्रमणकाले हृदय- स्य अग्रभागे ज्वलनं भवति तेन नाडीद्वारस्य प्र- काशो भवति ब्रह्मनाड्या निष्क्रामन्ति इति निरूप- णम् ॥ १० २२ ज्ञानयोगिनः ब्रह्मप्राप्तिः कर्मयोगिनः चन्द्रप्राप्तिः गति- स्मरणानुसारेण भवति इति निरूपणम् ॥ :— चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । १ १ ब्रह्मप्राप्तिमार्गेः अर्चिरादिरिति निरूपणम् ॥ २ २ अर्चिर्मार्गेण गत्वा वायुलोकः प्राप्यः इति निरूपणम् ॥ ३ ३ संवत्सराभिमानिलोकप्राप्त्यनन्तरं तटिल्लोकप्राप्तिः त- दनन्तरं वरुणलोकप्राप्तिरिति निरूपणम् ॥ ४ ४-५ पूर्वोक्तवायुलोकः आतिवाहिकनामकवायुलोक इति निरूपणम् ॥ ५ ६ ब्रह्मप्राप्तिमार्गेषु मुख्यवायुलोक एव अन्तिमप्राप्य इति निरूपणम् ॥ ६ ७-१६ वायुः व्याप्‍तोपासकान् परं ब्रह्म नयति अन्यांस्तु का- र्यं ब्रह्म नयति इति निरूपणम् ॥ —:०:— चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १ १ जीवः परमात्मानं प्राप्य तं अविहाय स्वस्वरूपेण स- र्वान् भोगान् अनुभवतीति निरूपणम् ॥

( २६ ) श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. अधि०। सूत्र०। विषयाः । २ २ यः परमात्मानं प्राप्य भोगं अनुभवति इति उक्तः सः मुक्त एव इति निरूपणम् ॥ ३ ३ मुक्तप्राप्यं परं ज्योतिः परमात्मैव इति निरूपणम् ॥ ४ ४ परमात्मनि प्रविष्टः जीवः परमात्मभुक्तभोगानेव अ- नुभवति इति निरूपणम् ॥ ५ ५-७ परमात्मनि प्रविष्टः मुक्तजीवः स्वस्वरूपदेहेन परमा- त्मदेहेनापि भोगाननुभवति इति निरूपणम् ॥ ६ ८ मुक्तः स्वसङ्कल्पमात्रेण भोगाननुभवति इति निरूप- णम् ॥ ७ ९ मुक्तानां स्वाचार्याद्विज्ञानप्रदातृभ्यः अन्ये अधिपत- यः न सन्ति इति निरूपणम् ॥ ८ १०-१६ मुक्ताः शुद्धसत्त्वमयदेहेन चिद्रूपदेहेन वा भोगान- नुभवन्ति इति निरूपणम् ॥ ९ १७-२० मुक्ताः जगत्सृष्ट्यादिव्यतिरिक्तान् कामाननुभवन्ति इति निरूपणम् ॥ १० २१-२२ मुक्तस्य आनन्दे वृद्धिह्रासौ न स्तः भगवदुपासना तु सुखरूपैव न साधनभूता इति निरूपणम् ॥ ११ २३ मुक्तस्य पुनरावृत्तिर्नास्ति इति निरूपणम् ॥ —:❖:—

श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणांवर्णानुक्रमसूचीका ॥ अ अ. पा. सूत्र. अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकित- } २ ३ ४३ वादित्वमधीयत एके . . . . } अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति . . २ ४ १२ अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौ- } ३ ३ ३४ पसदवत्तदुक्तम् . . . . } अक्षरमम्बरान्तधृतेः . . . . १ ३ १० अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् . . ४ १ १६ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् . . ३ १ ४ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् . . ३ ३ ५७ अङ्गित्वानुपपत्तेः . . . . २ २ ८ अङ्गेषु यथाश्रयभावः . . . . ३ ३ ६३ अचलत्वं चापेक्ष्य . . . . ४ १ ९ अगवश्च . . . . २ ४ ८ अणुश्च . . . . २ ४ १३ अत एव च नित्यत्वम् . . . . १ ३ २९ अत एव च सर्वाण्यनु . . . . ४ २ २ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा . . . . ३ ४ २५ अत एव चानन्याधिपतिः . . . . ४ ४ ९ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् . . . . ३ २ १८ अत एव न देवता भूतं च ॥ . . . . १ २ २७ अत एव प्राणः . . . . १ १ २३ अतः प्रबोधोऽस्मात् . . . . ३ २ ८ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे . . . . ४ २ २१ अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च . . . . ३ ४ ३९ अतिदेशाच्च . . . . ३ ३ ४७ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् . . . . ३ २ २७ अतोऽन्यदपीत्येकेषामुभयोः . . . . ४ १ १७ अत्ता चराचरग्रहणात् . . . . १ २ ९ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा . . . . १ १ १ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः . . . . १ २ २१ अदृष्टानियमात् . . . . . . २ ३ ५१

२ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. अधिकं तु भेदनिर्देशात् . . २ १ २२ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ३ ४ ८ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च . . २ २ ३९ अध्ययनमात्रवतः . . ३ ४ १२ अनभिभवं च दर्शयति . . ३ ४ ३५ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः . . १ २ १७ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ४ १ १५ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् . . ३ ४ ४९ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् . . ४ ४ २२ अनियमः सर्वेषामविरोधाच्छब्दानुमानाभ्याम् ३ ३ ३२ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् . . ३ १ १३ अनुकृतेस्तस्य च . . १ ३ २२ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् २ ३ ४८ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः . . १ २ ३ अनुबन्धादिभ्यः . . ३ ३ ५१ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ३ ४ १९ अनुस्मृतेर्बादरिः . . १ २ ३० अनुस्मृतेश्च . . २ २ २५ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ३ २ ३८ अन्तर उपपत्तेः . . १ २ १३ अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः . . ३ ४ ३६ अन्तरा भूतग्रामवदितिचेत्तदुक्तम् ३ ३ ३५ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्ना } २ ३ १५ विशेषात् . . } अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् . . १ २ १८ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा . . २ २ ४१ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् . . १ १ २० अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् . . २ २ ३६ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् . . २ २ ५ अन्यथात्वं च शब्दादिति चेन्नाविशेषात् . . ३ ३ ७ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् . . २ २ ९

वर्णानुक्रमसूचीका । ३ अ. पा. सूत्र. अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ३ ३ ३७ अन्यभावव्यावृत्तेश्च . . १ ३ १२ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलाषात् ३ १ २४ अन्यार्थे तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके १ ४ १९ अन्यार्थश्च परामर्शः . . १ ३ २० अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् . . ३ ३ १८ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा . . २ २ १७ अपि सप्त . . . . ३ १ १५ अपि स्मर्यते . . . . १ ३ २३ ,, ,, . . . . २ ३ ४५ ,, ,, . . . . ३ ४ ३० ,, ,, . . . . ३ ४ ३७ अपि चैवमेके . . . . ४ २ १३ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् . . ३ २ २४ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् . . २ १ ९ अप्रतीकालम्बनानयतीति बादरायण उभयथा } ४ ३ १५ च दोषात्तत्क्रतुश्च . . . . } अबाधाच्च . . . . ३ ४ २९ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् . . ३ २ १९ अभावं बादरिराह ह्येवम् . . . . ४ ४ १० अभिध्योपदेशाच्च १ ४ २४ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् २ १ ६ अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः . . १ २ २९ अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् . . २ ३ ५२ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् . . २ २ ६ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् . . ३ २ १४ अर्चिरादिना तत्प्रथितेः . . ४ ३ १ अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचा } १ २ ७ य्यत्वादेवं व्योमवच्च . . . . } अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् . . १ ३ २१ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि २ ३ २५

४ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः .. .. १ ४ २३ अविभागेन दृष्टत्वात् .. .. ४ ४ ४ अविभागो वचनात् .. .. ४ २ १६ अविरोधश्चन्दनवत् .. .. २ ३ २४ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् .. .. ३ १ २७ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः .. .. २ १ २४ अभूतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः .. ३ १ ६ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा .. २ २ २१ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् .. २ १ ८ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् २ १ १८ असंततेश्चाव्यतिकरः .. .. २ ३ ४९ असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः .. .. २ ३ ९ असार्वत्रिकी .. .. ३ ४ १० अस्ति तु .. .. २ ३ २ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति .. १ १ १९ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा .. .. ४ २ ११ आ आकाशास्तल्लिङ्गात् .. .. १ १ २२ आकाशे चाविशेषात् .. .. २ २ २४ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् .. १ ३ ४१ आचारदर्शनात् .. .. ३ ४ ३ आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात् .. .. ४ ३ ४ आत्मकृतेः परिणामात् .. .. १ ४ २७ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् .. ३ ३ १७ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि .. २ १ २९ आत्मशब्दाच्च .. .. ३ ३ १६ आत्मा प्रकरणात् .. .. ४ ४ ३ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च .. ४ १ ३ आदरादलोपः .. .. ३ ३ ४१ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः .. ४ १ ६ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् .. ३ ३ १५

वर्णानुक्रमसूचिका । ५ अ. पा. सूत्रं. आनन्दमयोऽभ्यासात् . . . . १ १ १२ आनन्दादयः प्रधानस्य . . . . ३ ३ १२ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् . . ३ १ ११ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपक } १ ४ १ विन्यस्तगृहीतैर्दर्शयति च . . } आपः . . . . २ ३ ११ आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् . . ४ १ १२ आभास एव च . . . . २ ३ ५० आमनन्ति चैनमस्मिन् . . . . १ २ ३२ आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ३ ४ ४५ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् . . . . ४ १ १ आसीनः संभवात् . . . . ४ १ ७ आह च तन्मात्रम् . . . . ३ २ १६ इ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात् . . १ ३ १८ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः २ १ २२ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु . . ४ १ १४ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्त } २ २ १९ त्वात् } इतरे त्वर्थसामान्यात् . . . . ३ ३ १४ इतरेषां चानुपलब्धेः . . . . २ १ २ इयदामननात् . . . . . . ३ ३ ३५ ई ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः . . . . १ ३ १३ ईक्षतेर्नाशब्दम् . . . . १ १ ५ उ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः . . १ ४ २२ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् . . . . २ ३ २० उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु . . . . १ ३ १९ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् . . २ २ २० उत्पत्त्यसंभवात् . . . . २ २ ४२

६ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः .. २ २ २७ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् १ १ २७ उपादानात् .. .. .. २ ३ ३५ उपपत्तेश्च .. .. .. ३ २ ३६ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च .. .. २ १ ३७ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् .. ३ ३ ३१ उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्तम् .. ३ ४ ४२ उपमर्द्दं च .. .. .. ३. ४ १६ उपलब्धिवदनियमः .. .. २ ३ ३७ उपसंहारदर्शनान्नेति चेत्क्षीरवद्धि .. २ १ २४ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च .. ३ ३ ५ उपस्थितेस्तद्वचनात् .. .. ३ ३ ४२ उभयथा च दोषात् .. .. २ २ १६ ,, ,, .. .. २ २ २३ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः .. २ २ १२ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् .. .. ३ २ २८ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः .. .. ४ ३ ५ ऊ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि .. .. ३ ४ १७ ए एक आत्मनः शरीरे भावात् .. .. ३ ३ ५५ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः.. .. २ ३ ८ एतेन योगः प्रत्युक्तः .. .. २ १ ३ एतेन शिष्टा अपरिग्रहा अपि व्याख्याताः.. २ १ १२ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः .. १ ४ २९ एवं चात्मा कार्त्स्न्यम् .. .. २ २ ३४ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्था } ३ ४ ५१ वधृतेः } एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ४ ४ ७ ऐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबंधे तद्दर्शनात् .. ३ ४ ५०

वर्णानुक्रमसूचिका। ७ अ. पा. सूत्र. क कम्पनात् .. .. १ ३ ३९ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः .. .. २ २ ४० कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् .. .. २ ३ ३३ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च .. .. १ २ ४ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः .. १ ४ ११ कामकारेण चैके .. .. ३ ४ १५ कामाच्च नानुमानापेक्षा .. .. १ १ १८ कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः .. ३ ३ ४० काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्व- ❫ ३ ३ ६२ भावात् कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः १ ४ १४ कार्ये बादरिरस्य गत्युपपत्तेः .. .. ४ ३ ७ कार्याख्यानादपूर्वम् .. .. ३ ३ १९ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ४ ३ १० कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावैयर्थ्यादिभ्यः २ ३ ४२ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् .. ३ १ ८ कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः .. ३ ४ ४७ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा .. २ १ २७ क्षणिकत्वाच्च .. .. २ २ ३१ क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् १ ३ ३५ ग गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च .. १ ३ १५ गतिसामान्यात् .. .. १ १ १० गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः .. ३ ३ ३० गुणसाधारण्यश्रुतेश्च .. .. ३ ३ ६६ गुणाद्वा लोकवत् .. .. २ ३ २६ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् .. १ २ ११ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् .. .. १ १ ६ गौण्यसंभवात् .. .. २ ३ ३

८ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. च चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः .. २ ४ ११ चमसवदविशेषात् .. १ ४ ९ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः ३ १ १० चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्व्यपदेशो भाक्त \Bigg} २ ३ १६ स्तद्भावभावित्वात् चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः .. ४ ४ ६ छ छंदत उभयाविरोधात् .. .. ३ ३ २९ छंदोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगदात् \Bigg} १ १ २५ था हि दर्शनम् ज जगद्वाचित्वात् .. .. .. १ ४ १६ जगद्व्यापारवर्जम् .. .. .. ४ ४ १७ जन्माद्यस्य यतः .. .. .. १ १ २ जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेन्न व्याख्यातम् १ ४ १८ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्या \Bigg} १ १ ३१ दाश्रितत्वादिह तद्योगात् ज्ञेयत्वावचनाच्च .. .. .. १ ४ ४ ज्ञोऽत एव .. .. .. २ ३ १८ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् .. २ ४ १५ ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके .. १ ४ १० ज्योतिर्दर्शनात् .. .. .. १ ३ ४० ज्योतिश्चरणाभिधानात् .. .. .. १ १ २४ ज्योतिषि भावाच्च .. .. .. १ ३ ३२ ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने .. .. .. १ ४ १४ त त इंद्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् .. २ ४ १८ तच्छ्रुतेः .. .. .. ३ ३ ४ तडितोऽधि वरुणः संबंधात् .. .. ४ २ ३