रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

११० रघुवंशमहाकाव्ये

यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥ १२ ॥

अन्वयः— यथा चन्द्रः प्रह्लादनात्, यथा तपनः प्रतापात्, तथा एव स राजा प्रकृतिरञ्जनात् अन्वर्थः अभूत् ।

यथेति । यथा चन्द्रयत्याह्लादयतीति चन्द्र इन्दुः । 'चदिघातोरौणादिको रप्रत्ययः' । प्रह्लादनाह्लादकरणादन्वर्थोऽनुगतार्थनामकोऽभूत् । यथा च तपतीति तपनः सूर्यः । 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः' इत्यनेन ल्युट्प्रत्ययः । प्रतापात्सन्तापजननादन्वर्थः । तथैव स राजा प्रकृतिरञ्जनादन्वर्थः सार्थकराजशब्दोऽभूत् । यद्यपि राजशब्दो राजतेर्दीप्त्यर्थात्कनिन्प्रत्ययान्तो न तु रञ्जेस्तथाऽपि धातूनामनेकार्थत्वादञ्जनाद्राजेत्युक्तं कविना ।

भाषार्थ— जिस प्रकार आनन्द देने से चन्द्रमा और सन्ताप देने से सूर्य सार्थक नाम वाले हुए उसी प्रकार वे रघु प्रजा को प्रसन्न करने से सार्थक नाम वाले हुए ॥ १२ ॥

कामं कर्णान्तविश्रान्ते विशाले तस्य लोचने । चक्षुष्मतः तु शास्त्रेण सूक्ष्मकार्य्यार्थदर्शिना ॥ १३ ॥

अन्वयः— तस्य लोचने विशाले कर्णान्तविश्रान्ते कामम् सूक्ष्मकार्य्यार्थदर्शिना शास्त्रेण तु चक्षुष्मता ।

काममिति । विशाले तस्य रघोर्लोचने कामं कर्णान्तयोविश्रान्ते कर्णप्रान्तगते । चक्षुष्मत्ता तु चक्षुःफलं त्वित्यर्थः । सूक्ष्मान् कार्य्यान्कर्त्तव्यान्दर्शयति प्रकाशयतीति सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना शास्त्रेणैव शास्त्रं दृष्टिविवेकिनामिति भावः ।

भाषार्थ— यद्यपि रघु की आंखें कान तक फैली हुई बड़ी थीं, किन्तु कूटनीति बतलाने वाले शास्त्र से ही वे अपने को आंखवाला मानते थे ॥ १३ ॥

लब्धप्रशमनस्वस्थमथैनं समुपस्थिता । पार्थिवश्रीर्द्वितीयेव शरत्पङ्कजलक्षणा ॥ १४ ॥

अन्वयः— अथ लब्धप्रशमनस्वस्थम् एनं पङ्कजलक्षणा शरत् द्वितीया पार्थिवश्री इव समुपस्थिता ।

लब्धेति । अथ लब्धस्य राज्यस्य प्रशमनेन परिपन्थिनामनुरञ्जनप्रतीकाराभ्यां स्थिरीकरणेन स्वस्थं समाहितचित्तमेनं रघुं पङ्कजलक्षणा पद्मचिह्ना श्रियोऽपि विशेषणमेतत् । शरद् । द्वितीया पार्थिवश्री राजलक्ष्मीरिव, समुपस्थिता प्राप्ता । "रक्षा पौरजनस्य देशनगरग्रामेषु गुप्तिस्तथा, योधानामपि संग्रहोऽपि तुलया