भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 225, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 225

१६६ रघुवंशमहाकाव्ये

यह सुग्गा भी आपको जगाने के लिए गाये गये हम लोगों के गीतों का अनुकरण कर रहा है। अतः निद्रा को त्याग कर उठ जायें ॥ ७४ ॥

इति विरचितवाग्भिर्वन्दिपुत्रैः कुमारः सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झाञ्चकार । मदपटुनिनादद्भिर्बोधितो राजहंसैः सुरगज इव गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः ॥ ७५ ॥

**अन्वयः—**इति विरचितवाग्भिः वन्दिपुत्रैः सपदि विगतनिद्रः कुमारः तल्पं उज्झाञ्चकार, मदपटुनिनादद्भिः राजहंसैः बोधितः सुरगजः गाङ्गं सैकतं इव ।

इतोति । इतीत्थं विरचितवाग्भिर्वन्दिपुत्रैर्वैतालिकैः । सपदि विगतनिद्रः कुमारः तल्पं शय्याम् । उज्झाञ्चकार विससर्ज । कथमिव ? मदेन पटु मधुरं निनदद्भी राजहंसैर्बोधितः सुप्रतीकाख्यः । सुरगज ईशानदिग्गजः । गङ्गाया इदं गाङ्गं सैकतं पुलिनमिव ।

**भाषार्थ—**इस प्रकार सुन्दर वचनों की रचना करने वाले वन्दिपुत्रों की वाणी से जगकर अज तत्काल इस प्रकार शय्या से उठ गये जिस प्रकार मधुर शब्द करने वाले राजहंसों से जगाया गया सुप्रतीक नामक दिग्गज आकाश गंगा के रेतीले तट को त्याग देता है ॥ ७५ ॥

अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितमञ्चिताक्षिपक्ष्मा । कुशलविरचितानुकूलवेषः क्षितिपसमाज्मगात्स्वयंवरस्थम् ॥ ७६ ॥

**अन्वयः—**अथ अञ्चिताक्षिपक्ष्मा शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितम् विधिं अवसाय्य कुशलविरचितानुकूलवेषः सन् स्वयंवरस्थं क्षितिपसमाजम् अगात् ।

अथेति । अथोत्थानानन्तरमञ्चितानि चारूण्यक्षिपक्ष्माणि यस्य सोऽजः शास्त्रे दृष्टमवगतं दिवसमुखोचितं प्रातःकालोचितं विधिमनुष्ठानमवसाय्य समाप्य । कुशलैः प्रसाधनदक्षैर्विरचितो वेषो नेपथ्यं यस्य स तथोक्तः सन्स्वयंवरस्थं क्षितिपसमाजं राजसमूहमगादगमत् । पुष्पिताग्रावृत्तमेतत् । तल्लक्षणम्—'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजा जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति ।

**भाषार्थ—**शय्या त्यागकर उठने के बाद सुन्दर पलकों वाले युवराज अज शास्त्रोक्तप्रातः काल में करने के योग्य संध्यावन्दनादि क्रिया को समाप्त करके अलंकृत करने वालों में कुशल पुरुषोंके द्वारा स्वयंवर में जाने योग्य उत्तम वेष बना कर स्वयंवर में बैठे हुए राज समाज में गये ॥ ७६ ॥

त्रिपाठ्युपाह्न पं० श्री कृष्णमणिशास्त्री द्वारा लिखित अन्वय और चन्द्रकला टीका में पञ्चमसर्ग समाप्त ।