रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 238, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठः सर्गः १७९
दिग्गजवर्गमालोक्य स्वयमशक्तेरिन्द्राभ्यनुज्ञयाऽऽनीतैर्देवर्षिभिः प्रणीतेन शास्त्रेण गजान्वशीकृत्य भुवि सम्प्रदायं प्रावर्तयदिति कथा गोयते ।
भाषार्थ—और सुनन्दा इन्दुमती से बोली कि ये अङ्ग देश के राजा हैं इनके यौवन सौन्दर्य को देवताओं की स्त्रियां चाहा करती हैं और गजशास्त्र विशारद विद्वान् भी इनके हाथियों को शिक्षा दिया करते हैं। ये पृथ्वी पर रहते हुए भी स्वर्गीय सुखों को भोगते हैं ॥ २७ ॥
अनेन पर्यासयताश्रुविन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमांस्तनेषु ।
प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामुन्मुच्य सूत्रेण विनैव हाराः ॥ २८ ॥
अन्वयः—शत्रुविलासिनीनां स्तनेषु मुक्ताफलस्थूलतमान् अश्रुविन्दून् पर्यासयता अनेन उन्मुच्य सूत्रेण बिना हाराः एव अर्पिताः ।
अनेनेति । शत्रुविलासिनीनां स्तनेषु मुक्ताफलस्थूलतमानश्रुबिन्दून् । 'अस्त्रमश्रुणि शोणिते' इति विश्वः । पर्यासयता प्रस्तारयता भर्तृवधादितिभावः । अनेनाङ्गनाथेनोन्मुच्याक्षिप्य सूत्रेण बिना हारा एव प्रत्यर्पिताः । अविच्छिन्नाश्रुबिन्दुप्रवर्तनादुत्सूत्रहारार्पणमेव कृतमित्येवोत्प्रेक्षा गम्यते ।
भाषार्थ—इन्होंने जिन राजाओं को युद्ध में मारा था उनकी स्त्रियों ने पति वियोग के शोक में अपने गलों से मोतियों का हार उतार फेंका किन्तु उनके स्तनों पर गिरती हुई आसुओं की बूंदें बड़े-बड़े मोतियों के समान मालूम पड़ती थी । उन्हें देखकर अनुमान होता था कि इन्होंने शत्रुओं स्त्रियों के गले से मोतियों के हार उतार कर डोरा के बिना आसुओं का हार पहना दिया है।
निसर्गभिन्नास्पदमकसंस्थमस्मिन्द्वयं श्रीश्च सरस्वती च ।
कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया ॥ २९ ॥
अन्वयः—निसर्गभिन्नास्पदं श्रीः च सरस्वती च इति द्वयं अस्मिन् एकसंस्थं अस्ति । हे कल्याणि ! कान्त्या सुन्दरतया गिरा च योग्या त्वं एव तयोः तृतीया भव ।
निसर्गेति । निसर्गतः स्वभावतो भिन्नास्पदं भिन्नाश्रयम् सहावस्थानविरोधीत्यर्थः । श्रीश्च सरस्वती चेति द्वयमस्मिन्नङ्गनाथ एकत्र संस्था स्थितियंस्य तदेकसंस्थम् । उभयमिह सगतमित्यर्थः । हे कल्याणि ! 'बह्वादिभ्यश्च' इति ङीष् । कान्त्या सूनृतया सत्यप्रियया गिरा च योग्या संसर्गाहा त्वमेव तयो श्रीसरस्वत्योस्तृतीया समानगुणयोर्युवयोर्दाम्पत्यं युज्यत एवेति भावः । दक्षिणनायकत्वं चास्य ध्वन्यते, तदुक्तम्—'तुल्योऽनेकत्र दक्षिणः' इति ।