रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 443, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें३८४ रघुवंशमहाकाव्ये
भाषार्थ—शंकरजी के पुत्र कार्तिकेय के समान बलवान् दयालु रामजी एक बार अपने विषय में हारे हुए निस्तेज परशुरामजी को फिर अपने धनुष पर चढ़े हुए अपने अमोघ बाण को देखकर बोले ॥ ८३ ॥
न प्रहर्तुमलमस्मि निर्दयं विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि ।
शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितम् ॥ ८४ ॥
**अन्वयः—**अभिभवति अपि त्वयि विप्र इति निर्दयं प्रहर्तुं अलं अस्मि (किंतु) अनेन पत्रिणा ते गतिं हन्मि उत मखार्जितं लोकं ( हन्मि इति ) शंस ।
नेति । अभिभवत्यपि त्वयि विप्र इति हेतोः निर्दयं प्रहर्तुमलं शक्तो नास्मि । किं त्वनेन पत्रिणा शरेण ते गतिं गमनं हन्मि । उत मखार्जितं लोकं स्वर्गं हन्मि शंस ब्रूहि ।
**भाषार्थ—**यद्यपि आपने मेरा अपमान किया है किन्तु आप ब्राह्मण हैं—इसलिए मैं निर्दय होकर आपको नहीं मारूँगा । यह आप बताइए कि अब इस बाण से मैं आपकी गति रोक दूं या आपका उन दिव्यलोकों में पहुँचाने की शक्ति को रोक दूँ जिसे आपने यज्ञ करके अर्जित किया है ॥ ८४ ॥
प्रत्युवाच तमृषिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेद्मि पुरुषं पुरातनम् ।
गां गतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितो ह्यसि मया दिदृक्षुणा ॥ ८५ ॥
**अन्वयः—**ऋषिः तं प्रत्युवाच तावतः त्वां पुरातनं पुरुषं ( इति ) न वेद्मि न ( किन्तु ) गां गतस्य तव वैष्णवं धाम दिदृक्षुणा मया कोपितः असि ।
प्रतीति । ऋषिर्भार्गवस्तं रामं प्रत्युवाच । किमति तत्त्वतः स्वरूपतस्त्वां पुरातनं पुरुषं न वेद्मीति न किंतु वेद्म्येवेत्यर्थः । किंतु गां गतस्य भुवमवतीर्णस्य तव वैष्णवं धाम तेजो दिदृक्षुणा द्रष्टुमिच्छुता मया कोपितो ह्यसि ।
**भाषार्थ—**यह सुनकर परशुरामजी बोले—यह बात नहीं है कि मैं आपको देखते ही पहचान नहीं पाया हूँ कि आप साक्षात् पुरातन पुरुष हैं, किन्तु पृथ्वी पर अवतार ग्रहण किए हुए आपके वैष्णव तेज को देखने की इच्छा से आपको मैंने क्रोधयुक्त किया है ॥ ८५ ॥
भस्मसात्कृतवतः पितृद्विषः पात्रसाच्च वसुधां ससागराम् ।
आहितो जयविपर्ययोऽपि मे श्लाघ्य एव परमेष्ठिना त्वया ॥ ८६ ॥
**अन्वयः—**पितृद्विषः भस्मसात्कृतवतः ससागरां वसुधां पात्रसात् ( कृतवतः ) परमेष्ठिना त्वया आहतः मे विपर्ययः अपि श्लाघ्य एव ।
भस्मसादिति । पितृद्विषः पितृवैरिणो भस्मसात्कृतवतः कोपेनभस्मीकुर्वतः ।