रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

५०२	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—सः शत्रुघ्नेन ऐन्द्रम् अस्त्रम् उपादाय ताडितः (सन्) सिकतात्वात् अपि परां परमाणुतां प्रपेदे ।

ऐन्द्रमिति—स महोपलः शत्रुघ्नेनैन्द्रमिन्द्रदेवताकमस्त्रमुपादाय ताडितोऽभिहतः सन् सिकतात्वात्सिकताभावादपि परां परमाणुतां प्रपेदे । यतोऽणुर्नास्ति स परमाणुरित्याहुः ।

भाषार्थ—किन्तु शत्रुघ्न ने इन्द्रास्त्र चलाकर उसे बालू से भी छोटे परमाणु भाव को प्राप्त करा दिया अर्थात् अपने ऐन्द्र अस्त्र से उसे चूर-चूर कर दिया ॥ २२ ॥

तमुपाद्रवदुद्यम्य दक्षिणं दोर्निशाचरः ।
एकताल इवोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः ॥ २३ ॥

अन्वयः—निशाचरः दक्षिणं दोः उद्यम्य एकतालः उत्पातप्रेरितः गिरिः इव तं उपाद्रवत् ।

तमिति । निशाचरो राक्षसो दक्षिणं दोः 'ककुद्द्दोषणी' इति भगवती भाष्यकारस्य प्रयोगाद्दोषशब्दस्य नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । 'भुजबाहू प्रवेष्टो दोः' इति पुँल्लिङ्गसाहचर्यात्पुंस्त्वं च । तथा च प्रयोगः—'दोषं तस्य तथाविधस्य भजतः' इति । सव्येतरं बाहुमुद्यम्य एकतालस्तदाख्यवृक्षो यस्मिन्स एकतालः । उत्पातपवनेन प्रेरितो गिरिरिव तं शत्रुघ्नमुपाद्रवदभिद्रुतः ।

भाषार्थ—वह राक्षस लवणासुर अपना दाहिना हाथ उठाकर शत्रुघ्न के ऊपर झपटा, उस समय वह ऐसा लग रहा था मानो बवण्डर से उड़ाया हुआ कोई बड़ा पहाड़ चला आ रहा हो ॥ २३ ॥

कार्ष्णेन पत्रिणा शत्रुः स भिन्नहृदयः पतन् ।
आनिनाय भुवः कम्पं जहाराश्रमवासिनाम् ॥ २४ ॥

अन्वयः—सः शत्रुः कार्ष्णेन पत्रिणा भिन्नहृदयः पतन् भुवः कम्पं आनिनाय, आश्रमवासिनां कम्पं जहार ।

कार्ष्णेनेति । सः शत्रुर्वणः कार्ष्णेन वैष्णवेन पत्रिणा बाणेन । उक्तं च रामायणे—( एवमेष प्रजनितो विष्णोस्तेजोमयः शरः ) इति । 'विष्णुर्नारायणः कृष्णः' इत्यमरः । भिन्नहृदयः पतन्भुवः कम्पमानिनायानीतवान् देहभारादित्यर्थः । आश्रमवासिनां वनवासिनां कम्पं जहार । तन्नाशादकुतोभयाः बभूवुरित्यर्थः ।

भाषार्थ—तब शत्रुघ्न ने उसके ऊपर नारायणास्त्र चलाया उसके लगते ही वह राक्षस पृथ्वी पर जा गिरा उससे ऐसी धमक हुई कि पृथ्वी काँप उठी