रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 628, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तदशः सर्गः ५६९
**अन्वयः—**आहतपुष्करैः स्निग्धगम्भीरं नदद्भिः तूर्यैः तस्य अविच्छिन्नसन्तति कल्याणं अन्वमीयत ।
नवद्भिरिति । आहतं पुष्करं मुखं येषां तैः । ‘पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले’ इत्यमरः । स्निग्धं मधुरं गम्भीरं च नदद्भिस्तूर्यैस्तस्यातिथेरविच्छिन्नसन्तत्यविच्छिन्नपारम्पर्यं कल्याणं भाविशुभमन्वमीयतानुमितम् ।
**भावार्थ—**बजाये जाते हुए मृदंग आदि बाजों से जो मीठी और गम्भीर ध्वनि निकल रही थी उससे मालूम होता था कि राजा अतिथि का अविच्छिन्न रूप से सदा कल्याण होगा ॥ ११ ॥
दूर्वा-यवांकुर-प्लक्ष-त्वगभिन्न-पुटोत्तरान् ।
ज्ञातिवृद्धैः प्रयुक्तान्स भेजे नीराजनाविधीन् ॥ १२॥
**अन्वयः—**स दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरान् । ज्ञातिवृद्धैः प्रयुक्तान् नीराजनाविधीन् । भेजे ।
दूर्वेति । सोऽतिथिः दूर्वाश्च यवांकुराश्च प्लक्षत्वचश्चाभिन्नपुटा बालपल्लवाश्चोत्तराणि प्रधानानि येषु तान् अभिन्नपुटानि मधूकपुष्पाणीति केचित् । कमलानीत्यन्ये । ज्ञातिषु ये वृद्धास्तैः प्रयुक्तान्नीराजनाविधीन्भेजे ।
**भावार्थ—**दूब, जौ के अंकुर तथा बड़ की छाल एवं नये पल्लवों को दोने में रखकर कुल के वृद्ध पुरुषों ने जो आरती की, उसे राजा अतिथि ने बड़े आदर से स्वीकार किया ॥ १२ ॥
पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः ।
उपचक्रमिरे पूर्वमभिषेक्तुं द्विजातयः ॥१३॥
**अन्वयः—**पुरोहितपुरोगाः द्विजातयः जिष्णुं तं जैत्रैः अथर्वभिः पूर्वं अभिषेक्तुं उपचक्रमिरे ।
पुरोहितेति । पुरोहितपुरोगाः पुरोहितप्रमुखा द्विजातयो ब्राह्मणाः जिष्णुं जयशीलं तमतिथिं जैत्रैर्जयशीलैरथर्वभिर्मन्त्रविशेषैः करणैः पूर्वमभिषेक्तुमुपचक्रमिरे ।
**भावार्थ—**पुरोहित को आगे करके ब्राह्मण आये और उन्होंने उस विजयशील राजा अतिथि का अथर्ववेद के उन मन्त्रों से अभिषेक आरम्भ किया जिनसे विजय प्राप्त होती है ॥ १३ ॥
तस्यौघमहती मूर्ध्नि निपतन्ती व्यरोचत ।
सशब्दमभिषेकश्रीर्गङ्गेव त्रिपुरद्विषः ॥१४॥