रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

प्रथमः सर्गः १९

शाश्वतः । उत्किरन्ति विक्षिपन्तीत्युत्किराः । 'इगुपध—' इत्यादिना किरतेः कप्रत्ययः । पुष्परेणूनामुत्किरास्तैराधूता मान्द्यादीषत्कम्पिता वनराज्यो यैस्तैर्वातः सेव्यमानौ ।

भाषार्थ—स्पर्श सुखद शाल के गोंद की गंधवालीपुष्पपराग को उड़ाने वाली जंगली वृक्षों को हिलाने वाली हवा का अनुभव करते हुए वे गुरु-आश्रम गये ॥३८॥

मार्गे मयूरवाणीः शृण्वतोस्तयोर्गमनमित्याह—

मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः ।
षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्ना शिखण्डिभिः ॥ ३९ ॥

अन्वयः—रथनेमिस्वनोन्मुखैः शिखण्डिभिः द्विधा भिन्नाः मनोऽभिरामाः षड्जसंवादिनी केका शृण्वन्तौ ( तौ गुरोराश्रमं जग्मतुः ) ।

मनोऽभिरामा इति । रथनेमिस्वनोन्मुखैः । मेघध्वनिशङ्कयोन्नमितमुखैरित्यर्थः । शिखण्डिभिर्मयूरैर्द्विधा भिन्नाः शुद्धविकृतभेदेनाविष्कृतावस्थायां च्युताच्युतभेदेन वा षड्जो द्विविधः । तत्सादृश्यात्केका अपि द्विधा भिन्ना इत्युच्यते । अत एवाह षड्ज-संवादिनीरिति । षड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः षड्जः । तदुक्तम्—'नासाकण्ठमुरस्तालुजिह्वादन्तांश्च संस्पृशन् । षड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात्षड्ज इति स्मृतः' । स च तन्त्रीकण्ठस्वरविशेषः । 'निषादर्षभ गान्धारषड्जमध्यमधैवतान् । पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ।।' इत्यमरः । षड्जेन संवादिनीः सदृशीः । तदुक्तं मातङ्गेन—'षड्जं मयूरो वदति' इति । मनोऽभिरामाः मनसः प्रिया । के मूर्ध्नि कायन्ति ध्वनन्तीति केका मयूरवाण्यः 'केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः । ताः केकाः शृण्वन्तौ, इति श्लोकार्थः ।

भाषार्थ—रथ के पहिये से उत्पन्न शब्द से ऊपर मुख उठाये हुए मयूरों की, मन को प्रसन्न कर देने वाली, षड्ज स्वर का अनुकरण करने वाली वाणी को सुनते हुए ( वे दोनों चले ) ॥ ३९ ॥

मृगद्वन्द्वं पश्यतोस्तयोर्गमनम् ।

परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु ।
मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥ ४० ॥

अन्वयः—अदूरोज्झितवर्त्मसु स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु मृगद्वन्द्वेषु परस्पराक्षिसादृश्यं पश्यन्तौ ( तौ जग्मतुः ) ।

परस्परेति । विश्रम्भाददूरं समीपं यथा भवति तथोज्झितं वर्त्म यैस्तेषु । स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु स्यन्दने रथ आबद्धाऽऽसञ्जिता दृष्टिर्नेत्रं यैस्तेषु । 'दृग्दृष्टि-नेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकवेक्षणाक्षीणि' इति हलायुधः । कौतुकवशाद्रथासक्त-