रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२६ | रघुवंशमहाकाव्ये

भावार्थ—जितेन्द्रिय सभ्य मुनियों ने रक्षक, योग्य, नीतिविशारद, सपत्नीक उस राजा दिलीप का सत्कार किया ॥ ५५ ॥

सायङ्कालीनक्रियान्तेऽरुन्धतीसहितस्य गुरोर्दर्शनमित्याह—

विधेः सायन्तनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् ।
अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥ ५६ ॥

अन्वयः—सायन्तनस्य विधेः अन्ते सा अरुन्धत्या अन्वासितं तपोनिधिं स्वाहया ( अन्वासितं ) हविर्भुजं इव ददर्श ।

विधेरिति । स राजा सायन्तनस्य सायम्भवस्य । ‘सायंचिरम्-’ इत्यादिना ट्युप्रत्ययः । विधेर्जपहोमाद्यनुष्ठानस्यान्तेऽवसानेऽरुन्धत्यान्वासितं पश्चादुपवेशनेनोपसेवितम् । कर्मणि क्तः । उपसर्गवशात्सकर्मकत्वम् ‘अन्वास्यैनाम्’ इत्यादि-वदुपपद्यते । तपोनिधिं वसिष्ठम् । स्वाहया स्वाहादेव्या । ‘अथाग्नायी, स्वाहा च हुतभुक्प्रिया’ इत्यमरः । अन्वासितं हविर्भुजमिव ददर्श । ‘समित्पुष्पकुशाग्न्यम्बु-मृदन्नाक्षतपाणिकाः । जपं होमं च कुर्वाणो नाभिवाद्यो द्विजो भवेत्’ । इत्यनु-ष्ठानस्य मध्येऽभिवादननिषेधाद्विधेरन्ते ददर्शेत्युक्तम् । अन्वासनं चात्र पतिव्रता-धर्मत्वेनोक्तं न तु कर्माङ्गत्वेन । विधेरन्त इति कर्मणः समाप्यभिधानात् ।

भावार्थ—सायंकालीन अनुष्ठान के अनन्तर उन सुदक्षिणा सहित राजा ने अरुन्धती से उपसेवित तपस्वी वसिष्ठ को स्वाहा देवी से उपसेवित अग्नि के समान देखा ॥ ५६ ॥

सुदक्षिणादिलीपयोः सपत्नीकस्य गुरोः पादाभिवन्दनमित्याह—

तयोर्जगृहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी ।
तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥ ५७ ॥

अन्वयः—सा मागधी राज्ञी राजा च तयोः पादान् जगृहतुः । गुरुपत्नी च तौ प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ।

तयोरिति । मागधी मगधराजपुत्री राज्ञी सुदक्षिणा राजा च तयोररुन्धती-वसिष्ठयोः । पादाञ्जगृहतुः । ‘पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः । पादग्रह-णमभिवादनम् । गुरुपत्नी गुरुश्च कर्तारौ, सा च स च तौ सुदक्षिणादिलीपौ कर्म-भूतौ । प्रीत्या हर्षेण प्रतिननन्दतुः । आशीर्वादादिभिः संभावयाञ्चक्रतुरित्यर्थः ।

भावार्थ—राजा दिलीप और मगध वंश में उत्पन्न रानी सुदक्षिणा ने उन दोनों वशिष्ठ और अरुन्धती के पैरों को पकड़ा और उन्होंने उनको प्रसन्नता-पूर्वक आशीर्वाद दिया ॥ ५७ ॥