रामायण मीमांसा (स्वामी करपात्री जी महाराज - रामायण दार्शनिक महाग्रन्थ एवं सम्पूर्ण चरित्र-मीमांसा)
Ramayana Mimamsa of Swami Karpatri Maharaj
धर्मसम्राट् स्वामी करपात्री जी महाराज द्वारा
पृष्ठ 356, कुल 1049 में से
संदर्भ में पढ़ेंअध्याय अवतार-सामग्री २७९ कौर्मं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् ॥ अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः ॥ आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् ॥ चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदीयमतः परम् ॥ कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चैव कालिकाद्वयमेव च ॥ माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसञ्चयम् । पराशरोक्तं मारीचं तथैव भार्गवाह्वयम् ॥ ( कू० पु० पूर्वार्ध १।१२-२० ) सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वन्तर और वंशानुचरित ये पाँच लक्षण जिसमें हों वही पञ्चलक्षण पुराण है । इस सूची में ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय, मार्कण्डेय, आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लैङ्ग, वाराह, स्कान्द, वामन, कौर्म, मात्स्य, गारुड़ और ब्रह्माण्ड ये १८ पुराण वर्णित है । सनत्कुमार, नारसिंह, स्कान्द, ( यह पूर्वोक्त स्कान्द से भिन्न है ), शिवधर्म, दुर्वासाप्रोक्त आश्चर्यपुराण, नारदीय ( यह भी पूर्वोक्त से अन्य है ), कापिल, मानव, औशनस, ब्रह्माण्ड, वारुण, कालिका, माहेश्वर, साम्ब और पराशरोक्त मारीचपुराण तथा भार्गव ये उपपुराण भी आर्ष हैं । अतः इनको आधुनिक कहना सर्वथा असङ्गत है । धर्मकल्पद्रुम में ज्ञानानन्दजी ने अष्टादश औपपुराणों ( जो पुराणों एवं उपपुराणों से पृथक् हैं ) की चर्चा की है और बृहद्विवेकग्रन्थ में इनका निरूपण बताया है । ब्रह्माण्डविवेक के तीसरे अध्याय में भी औपपुराणों की चर्चा है । वहाँ के श्लोक उद्धृत किये जा रहे हैं— आद्यं सनत्कुमारं च नारदीयं बृहच्च यत् । आदित्यं मानवं प्रोक्तं नन्दिकेश्वरमेव च ॥ कौर्मं भागवतं ज्ञेयं वासिष्ठं भार्गवं तथा । मुद्गलं कल्किदेव्यौ च महाभागवतं ततः ॥ बृहद्धर्मं परानन्दं वह्नि पशुपतिं तथा । हरिवंशं ततो ज्ञेयमिदमौपपुराणकम् ॥ उन पुराणों के श्लोकों की संख्या भी निम्नोक्त है । स्कन्दपुराणे रेवाखण्डे-- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितानां विभूषितम् । श्लोकानां दशासाहस्रं नानापुण्यकथायुतम् !। ( १ ब्रह्मपुराण में १०००० श्लोक )