रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

सप्तमः पटलः। ११५ एवं शिलाभ्यो जीवेभ्यो मृद्भ्यः सत्त्वं प्रजायते¹ ॥ ८५ ॥ ॥ इत्युपरसा अष्टौ ॥² एवं चोपरसाः प्रोक्ताः शृणु³ लोहान्यतः परम् ॥ ८६ ॥ सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णं वङ्गं भुजङ्गमम्⁴ । लोहन्तु⁵ षड्विधं तच्च यथा पूर्व्वं तदक्षयम् ॥ ८७ ॥ तत्रादितः सुरेणानि सारं लोहद्वयं स्मृतम्⁶ । साधारणे तीक्ष्णशुल्वे⁷ वङ्गनागौ⁸ तु पूतिकौ⁹ ॥ ८८ ॥ रसजं¹⁰ क्षेत्रजं चैव लोहसंकरजं¹¹ तथा । त्रिविधं¹² जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥ ८९ ॥ रक्ताभं पीतवर्णं च द्विविधं¹³ देवि काञ्चनम् । दाहे¹⁴ रक्तं सितं छेदे निकषे¹⁵ कुङ्कुमप्रभम् ॥ १०० ॥ सगौरवं मृदु¹⁶ स्निग्धं तारं¹⁷शुल्बविवर्जितम् । (१) B reads प्रदापयेत्. M reads प्रतापयेत्. (२) This is wanting in B and M. (३) M reads त्वा, which is incorrect. (४) तास्ता वङ्गभुजङ्गमाः, a variant in K. तीक्ष्णवर्णं तु जङ्गमा, an incorrect variant in M. [The term नाग= भुजङ्गम = शीष.] (५) तु is wanting in K. (६) K reads मतं. (७) B reads तित्त्वागुल्मं. K reads साधारणौ, which is gram. inc. (८) M reads नागवङ्गौ. (९) B has पूनिकौ. K has पूनिकौ. M has पौतिकौ. We have adopted the above reading after collating all the texts. (१०) M reads रजस्क. (११) M has लोहसङ्करजौ, which is gram. inc. (१२) M reads त्रिविधो, which is not gram. correct. (१३) M has विविधं. (१४) M reads साधे. (१५) K reads निकशे. (१६) B has गुरु, which seems to be a tautology. (१७) B reads शश्वि.