रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

६८ रसतरङ्गिणी भा. टो.—रसशास्त्र में निपुण वैद्य कच्छपयन्त्र के द्वारा भी बालुकायन्त्र की विधि से पारद में षड्गुण गन्धक का जारण कर सकता है ॥ १०५ ॥ षड्गुणबलिजीर्णस्य रसराजस्य गुणाः समे तु गन्धके जीर्णे सामान्यगदनाशनः । द्विगुणे तु विशेषेण महारोगविधूननः ॥ १०६ ॥ त्रिगुणे तु विशेषेणाच्चयपुंस्त्वप्रकाशनः । चतुर्गुणे महोत्साहमेधास्मृतिविवर्धनः ॥ १०७ ॥ तथा पञ्चगुणेऽशेषगदसन्तापनाशनः । रसेश्वरः षड्गुणे तु विविधाद्भुतकार्य्यकृत् ॥ १०८ ॥ इति पारदस्याष्टसंस्कारविज्ञानीयो नाम पञ्चमस्तरङ्गः अथ गन्धकजारणगुणाः—महारोगविधूननः महारोगविनाशनः, विविधा- द्भुतकार्य्यकृत् ‘भवतीति’ शेषः । तथोक्तं शिवागमेऽपि—“तुल्ये तु गन्धके जीर्णे शुद्धाच्छतगुणो रसः । द्विगुणे गन्धके जीर्णे सर्वथा सर्वकुष्ठहा ॥ त्रिगुणे गन्धके जीर्णे सर्वजाड्यविनाशनः । चतुर्गुणे तथा जीर्णे वलीपलितनाशनः ॥ गन्धके पञ्चगुणे जीर्णे क्षयक्षयकरो रसः । षड्गुणे गन्धके जीर्णे सर्वरोगहरो रसः । अवश्यमित्युवाचेदं श्रीदेवीं भैरवः स्वयम् ॥” इति । अथ व्याधिघात- कत्वेन परमावश्यका अष्टौ संस्कारा ग्रन्थकृता केवलमुक्ताः, रसतन्त्रप्रसिद्धा अव- शिष्टाश्च दश नोक्ता इति । वयन्तु जिज्ञासूनां मनोविनोदाय परिभाषाबोधाय च लक्षणतः फलतश्चावशिष्टानुदाहरामो मा भूच्छिन्नसम्प्रदायहानिरिति ॥ तत्र अनुवासन-गगनादिग्रासप्रमाण-चारणा-गर्भद्रुति-वाह्यद्रुति-जारणा-रञ्जन- सारणा-क्रामण-वेधनाख्या दशावशिष्टाः । केचित् शरीरयोगनामकम्परं संस्कारमिच्छन्ति, तन्मतेऽनुवासनं दीपनान्न पृथक् । तत्रादावनुवासनक्रमः— “दीपितं रसराजन्तु जम्बीररससंयुक्तम् । दिनैकं धारयेद् घर्मे मृत्पात्रे वा शिलो- द्भवे ॥” इति प्रथमः । तथा- “सहस्रनिम्बूफलतोयपिष्टो रसो भवेद् वह्निसम- प्रभावः । सव्योषराजीलवणः सचित्रः सरामठो विंशतिवासराणि ॥” इति रसचिन्तामणिप्रोक्तो द्वितीयः । अत्रेदमवधेयम्— “स्वेदनादिनवकर्मसंस्कृतः सप्तकञ्चुकविवर्जितो भवेत् । अष्टमांश इह शिष्यते यदा शुद्धसूत इति कथ्यते तदा ॥” इति रसरत्नाकरकारस्य नित्यनाथस्य वचनम् । अयमाशयः— सप्तभागाः सप्तकञ्चुकसम्बन्धिनोऽपयान्ति पारदस्याष्टमो भागोऽवशिष्यते ॥ अथ गगनादिग्रासप्रमाणम्—“यन्मानस्य सूतस्य भोजद्रव्यात्मिका मितिः ।