रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 288, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें२४६ रसतरङ्गिणी अशोधिततालकस्य दोषाः [ गीतिका ] अविशोधितं तु तालं परिशीलितं प्रकामम् । जनयत्यनलपदाहक्षोभप्रकम्पतोदान् ॥ १३ ॥ मलिनीकरोति गात्रं प्रकरोति कुष्ठभीतिम् । कमनीयतां प्रकामं विनिहन्ति कायजाताम् ॥ १४ ॥ अशुद्धं तालकं कुर्याद् रोगान् वातकफोद्भवान् । मृत्युशङ्काकरान् यस्माद् भिषक् तस्माद्विशोधयेत् ॥ १५ ॥ अशुद्धतालकदोषाः दाहक्षोभादयः । उक्तञ्च—"हरति च हरितालं चारुतां देहजातां सृजति च बहुतापानङ्गसङ्कोचपीडाः । वितरति कफवातौ कुष्ठरोगं विदध्यादिदमशितमशुद्धं मारितं वाप्यसम्यक् ॥" इति । अशुद्धं हि यानुद्भावयति व्याधीन् शुद्धं सत् तानेव शमयतीति विशेषः ॥ १३-१५ ॥ भा. टी.—अशुद्ध हरताल को सेवन करने से अत्यन्त दाह, क्षोभ, शरीर- कम्प, तोद (सर्व शरीर में सुई-सी चुभना) पीड़ा होने लगती है । सम्पूर्ण शरीर में रक्तदुष्टि से विकृति आ जाती है और कुष्ठ होने का डर रहता है । शरीर की सुन्दरता नष्ट हो जाती है। क्योंकि अशुद्ध हरताल शरीर में मृत्युकारक वातकफप्रकोपात्मक रोगों को उत्पन्न करता है । अतः इसको शुद्ध करके ही अन्तःप्रयोग करना चाहिये ॥ १३-१५ ॥ वक्तव्य—हरिताल में यह विशेषता पायी जाती है कि अशुद्धावस्था में यह जिन रोगों को उत्पन्न करता है शुद्ध होने पर उन्हीं रोगों की परम औषधि है । तालकशोधनस्य प्रथमः प्रकारः [ गीतिका ] सुविचूर्णितं तु तालं खलु पोट्टलीगृहस्थम् । नवनिम्बूकोत्थवारा त्विह दोलिकाख्ययन्त्रे ॥ १६ ॥ विपचेद्विधानविज्ञः सततं तु याममेकम् । गृहवारिणा च यामं विमलत्वमेति नूनम् ॥ १७ ॥ विधिना ह्यनेन यत्नाद्विमलीकृतं तु तालम् । विनियोजयेद्रसादौ नियतं तु वीतशङ्कः ॥ १८ ॥ तालकशोधनस्य प्रथमः प्रकारः—पोट्टलीगृहस्थं पोट्टलीमध्यम् । वीतशङ्कः विगतसन्देहः ॥ १६-१८ ॥ भा.टी.—वर्की हरताल का मोटा-मोटा चूर्ण बना एक पोटली में बाँध लें।