रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 413, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंषोडशस्तरङ्गः ३८७ रजतशोधनप्रयोजनम्—सर्गजं स्वाभाविकम् । प्राचीनैरप्युक्तम् “तारं शरीरस्य करोति तापं विड्बन्धतां यच्छति शुक्रनाशम्। वीर्य्यं बलं हन्ति तनोश्च पुष्टिं महागदान् पोषयति ह्यशुद्धम् ॥” इति ॥ ५ ॥ भा.टी.—अशुद्ध रजत के सेवन से सर्व शरीर में ताप की वृद्धि हो जाती है, शरीर की पुष्टि और वीर्यशक्ति क्षीण हो जाती है। इसके सेवन से भयंकर मलबन्ध होने का डर रहता है और शरीर में सर्वत्र पीड़ा या शिथिलता हो जाती है। शुद्धि के बिना भस्म किये गये तथा अर्द्धरूप से भस्म किये गये रजत के सेवन से भी ये ही दोष उत्पन्न होते हैं। अतः चाँदी को शुद्ध करके ही अन्तः प्रयोग में लाना चाहिये ॥ ५ ॥ रजतस्य प्रथमः शोधनप्रकारः पत्रीकृतं तु रजतं ज्वलने प्रतप्तं निर्वापयेन्मुनितरोः स्वरसे त्रिवारम्। इत्थं विशुद्धममलं खलु चन्द्रलोहं संयोजयेन्मृतिविधौ भिषजां वरेण्यः ॥ ६ ॥ रजतशोधनम्—अगस्त्यपत्रस्वरसे त्रिवारं निर्वापणेन । उक्तञ्च—“पत्रीकृतन्तु रजतं प्रतप्तं जातवेदसि। निर्वापितमगस्त्यस्य रसे वारत्रयं शुचि ॥” इति ॥६॥ भा.टी.—रजत के सूचीवेध्य पत्र बनाकर उनको अग्नि में तपाकर अगस्त्य वृक्ष के स्वरस में बुझा दें, इस प्रकार तीन बार करें। इस विधि से शुद्ध किये गये रजत को भस्म करने के लिये लेना चाहिये ॥ ६ ॥ द्वितीयः शोधनप्रकारः प्रदीप्त्य वह्निं खलु चुल्लिकायां तस्यां कटाहञ्च ततो निदध्यात् । तदन्तरे चाथ वनोपलोत्थभूत्यालवालं परितो विदध्यात् ॥७॥ अथालवालस्य तु मध्यदेशे रौप्यं क्षिपेद्वै भिषजां वरेण्यः । तारोन्मितं शोधितसीसकञ्च निक्षिप्य दर्या परिचालयेच्च ॥८॥ द्रुतन्तु तारं त्वथ सीसकञ्च विलोक्य टङ्कं प्रददीत कामम्। सीसं मृतं धूमविवर्जितञ्च समाहरेद्रोप्यमलं विशुद्धम् ॥६॥ अपरः शोधनप्रकारः सुगमपाठः । टङ्कं टङ्कणम् । सीसं मृतमिति टङ्कण- क्षेपाद् हठाग्नितापाच्च भस्मीभूतम् । तच्चाल्पं उड्डीनं भवति, अवशिष्टञ्च भस्म- मिलितं भवति । धूमवर्जितमिति यावत् सीसं तावत् धूमनिर्गम इति भावः ॥७-६॥ भा.टी.—आग पर कराही को रखकर कराही में गोबर के “राख” का