भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 415, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 415

षोडशस्तरङ्गः ३८६ भा.टी.—चाँदी के वर्क शीतवीर्य, स्वाद में कषाय और आम्लरस, सर, विपाक में मधुर, बलवर्धक, स्निग्ध, रुचिकारक, लेखन, शुक्रप्रमेहनाशक, आयुष्य, वयःस्थापक, वृष्य, मेधावर्धक, विशेषतः वातपित्त-प्रकोपशामक होते हैं ॥ १४–१५ ॥ रजतपटलनां प्रयोगः ताम्बूलवीटिकादौ वा मिष्टान्नेषु विशेषतः । साम्प्रतं विनियुज्यन्ते चन्द्रलोहदलानि तु ॥ १६ ॥ भा.टी.—चाँदी के वर्कों को आजकल पान के बीड़े पर लपेटकर अथवा मिठाइयों पर लपेट कर खाया जाता है ॥ १६ ॥ वक्तव्य—शुक्रप्रमेह में इनको खाँड आदि के साथ निश्चन्द्र होने तक पीस कर प्रयोग किया जाता है अथवा प्रमेहहर गोलियों के बाहर चाँदी के वर्कों से लपेट कर खिलाया जाता है । हृद्रोग और अधिक गर्मी को शान्त करने के लिये वर्कों को आँवले आदि मुरब्बे के साथ लपेट कर खाया जाता है । रजतस्य प्रथमो मारणप्रकारः कर्षद्वयमितं तारं विशुद्धन्तु समाहरेत् । रसेश्वरं तत्तुल्यं निर्मलञ्च हरेद्भिषक् ॥ १७ ॥ खल्वे सम्पेष्य यत्नेन पिष्टिकां कारयेत्ततः । निम्बूकस्वरसं दत्त्वा दिनमेकं सुपेषयेत् ॥ १८ ॥ ततः प्रक्षालयेत्कामं सलिलेन भिषग्वरः । शुद्धं सौगन्धिकं तुल्यं तथैव नटभूषणम् ॥ १९ ॥ निक्षिप्य चाथ सम्पेष्य श्लक्ष्णचूर्णाञ्च कारयेत् । शरावसम्पुटे न्यस्य पुटेत्स्वल्पपुटे ततः ॥ २० ॥ एवं पञ्चावरैश्च रजतं मृतिमाप्नुयात् । भस्मसञ्जायते चैव रक्तोत्पलसमप्रभम् ॥ २१ ॥ रजतस्यात्रो मारणप्रकारः—प्रक्षालयेत् कामं सलिलेन इति पिष्टिनैर्मल्या- र्थम् । सम्पुटशरावकान्तलग्नन्तु रजतभस्म सावधानतया विलेख्यमिति । उक्तं हि—"विधाय पिष्टिं सूतेन रजतस्याथ मेलयेत् । तालं गन्धं समं शुद्धं तन्मर्द्यं निम्बुकद्रवैः ॥ गोलकीकृत्य संशुद्धं मूषायां स्वर्णवद् दृढम् । द्वित्रैः पुटैर्भवेद् भस्म योज्यमेतद् रसादिषु ॥" इति ॥ १७–२१ ॥ भा.टो.—दो कर्ष परिमाण शुद्ध चाँदी को लेकर उसमें दो कर्ष शुद्ध पारद मिलाकर खरल में घोटकर इसकी पीठी सी बना लें । अब इस पीठी को नींबू के