भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 420, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 420

३६४ रसतरङ्गिणी

बनी हुई रजतभस्म बहुत तीव्र होती है जो वातकफविकारों के लिये अत्यन्त उपयोगी होती है । मृतरजतस्य गुणाः तारं मृतं सुशिशिरं तुवरञ्च रुच्यं स्निग्धं विपाकमधुरं परमञ्च मेध्यम् । वश्यं परं पवनहारि कफप्रणाशि त्वम्लं सरं परमलेखनकञ्च वृष्यम् ॥४६॥ सुमृतं चन्द्रलोहन्तु वयःस्थापनमुत्तमं । बल्यं परं दाहहरं स्मृतिकान्तिविवर्द्धनम् ॥ ४७ ॥ तृष्णाशोषप्रशमनं परमञ्च रसायनम् । भ्रमहारि विशेषेण गर्भाशयविशोधनम् ॥ ४८ ॥ पित्तामयप्रशमनं प्रमेहाद्यामयापहम् । आयुष्यञ्च विशेषेण विष्टब्धाजीर्णनाशनम् ॥ ४९ ॥ मदात्ययात्ययकरं वह्निमान्द्यप्रणाशनम् । विषघ्नं ज्वरहृच्चैव प्लीहोदरविनाशनम् ॥५०॥ क्षयक्षयकरं नाडीशूलापस्मृतिनुत् परम् । हृद्यं खलु विशेषेण जाठरामयनाशनम् ॥ ५१ ॥ अथ मृतरजतगुणाः—सामान्यतः प्राचीनतन्त्रेष्वपि निर्दिष्टप्राया विस्तरेणा- चार्यैरुदाहृताः ॥ ४६-५१ ॥ भा.टी.—रजतभस्म अत्यन्त शीत, कषायरस, स्निग्ध, रुचिकारक, विपाक में मधुर और उत्तम मेधावर्धक होती है । इसके सेवन से त्वचा का वर्ण निखर आता है, अतः यह त्वच्य होती है । यह भस्म वातहर और कफप्रकोपनाशक है। यह भस्म कषायरस के अतिरिक्त अम्लरस, सर तथा उत्तम लेखन होती है। चाँदी की भस्म उत्तम वयःस्थापक और सब शरीर में बल प्रदान करती है । यह शीत होने से पित्तप्रकोपजन्य दाह में लाभ करती है । मस्तिष्क की पोषक होने से स्मरणशक्ति को बढ़ाती है और शरीर में ओजशक्ति की पुष्टि करने से कान्तिवर्धक है । इसके सेवन से तृष्णा तथा मुखशोष शान्त होता है । यह सब शरीर की पोषक होने से रसायन मानी जाती है । शिरोविकार के कारण होनेवाले चक्करों में विशेष लाभ करती है । गर्भाशयशोधन में बहुत उत्तम