भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 464, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 464

४३६ रसतरङ्गिणी भा.टी.—मृदु स्वच्छ चांदी की तरह शीघ्र गलनेवाला शब्द रहित खुरक श्रेष्ठ होता है ॥ ३ ॥ वक्तव्य—खुरक वंग को भाषा में रांगा कहते हैं । इसको पंसारी लोग अपनी दुकानों में गुच्छे के रूप में टांगे रखते हैं और कलई करने के काम आता है । निःशब्द का अर्थ प्राचीन वैद्य पिघलाने में शब्द नहीं करनेवाला करते हैं । परन्तु वंग के अन्य धातु ताम्रादि का संयोग होने से उसमें तपानेपर शब्द होता है । मिश्रकस्य लक्षणम् द्रावेऽतिकठिनं रूक्षं त्वन्यधातुविमिश्रितम् । धूसरं कठिनञ्चैव मिश्रकं वङ्गमुच्यते ॥४॥ अन्यधातुमिश्रितमिति मिश्रकरूपयोग्यताहेतुः ॥ ४ ॥ भा.टी.—कठिनता से पिघलनेवाला, बाहर से खुश्क दिखाई देनेवाला, धूसरवर्ण के कठोर वंग को मिश्रक कहते हैं । क्योंकि वंग में उक्त गुण अन्य धातुमिश्रण से पाये जाते हैं । अतः इस प्रकार के वंग को मिश्रकवङ्ग कहा जाता है ॥ ४ ॥ वङ्गस्य ग्राह्याग्राह्यस्वरूपनिरूपणम् खुरकाख्यं शुक्ललोहं मारणाय प्रशस्यते । मिश्रकं हेयमाख्यातं रसतन्त्रविचक्षणैः ॥ ५ ॥ खुरकवङ्गं तयोरुपादेयमाहुः । तथा चोक्तम्—“खुरकन्तु गुणैः श्रेष्ठं मिश्रकं न- रसे हितम्” इति ॥ ५ ॥ भा.टी.—उक्त विविध वंग में से खुरक संज्ञक वंग को औषधिप्रयोग में काम लाने के लिये शोधन-मारणार्थ ग्रहण करना चाहिये । परन्तु रसशास्त्रज्ञ मिश्रकवंग औषधि प्रयोगार्थ अग्राह्य समझते हैं ॥ ५ ॥ अथ वङ्गशोधनस्य प्रयोजनम् विशुद्धिहीनं खलु शुक्रलोहं निषेवितं वाप्यमृतं तु नूनम् । निहन्ति सर्वां खलु कायकान्तिं कुष्ठं किलासञ्च परं विदध्यात् ॥६॥ गुल्मप्रमेहक्षयपाण्डुशोथश्लेष्मज्वरादींश्च भगन्दरञ्च । शुक्राश्मरीं रक्तविकारजातान् रोगाननेकान् जनयेच्च नूनम् ॥७॥ शोधनप्रयोजनं दोषजनकत्वादिति । किलासं श्वित्रम् । नूनं अवश्यम् । आहुश्च—“अशुद्धममृतं वङ्गं प्रमेहादिगदाप्रदम् । गुल्महृद्रोगशूलार्शःकासश्वास- वमिप्रदम्” इति ॥ ६, ७ ॥