भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 518, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 518

विंशस्तरङ्गः ४६३

हृदामयं पापरुजञ्च शूलं दाहं गुरुत्वं खलु षण्ढभावम् । प्रगाढवित्कत्वमथाश्मरीञ्च त्वशुद्धलोहं जनयत्यवश्यम् ॥१०॥ लोहशोधनप्रयोजनं हृदामयमिति--पापरुजं कुष्ठम् । उक्तं हि--"षण्ढत्व- कुष्ठामयमृत्युदं भवेद् हृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च । नानारुजानाञ्च तथा प्रकोपं करोति हृल्लासमशुद्धलोहम् ॥" इति । अपिच--"गुरुता दृढतोत्क्लेशः कश्मलं दाहकारिता । अश्मदोषः सदुर्गन्धो दोषाः सप्तायसः स्मृताः ॥" इत्यप्याहुः । इदमशुद्धस्य दोषकीर्तनम् । असम्यङ्मारितन्तु “जीवहारि भदकारि चायसं देहशूलकृदसंस्कृतं ध्रुवम् । पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजाञ्च यच्छति ।" इत्युक्तदोषम् ॥ १० ॥ भा.टी.--क्योंकि अशुद्ध लोह सेवन से हृदयरोग, कुष्ठरोग, उदरशूल; नाड़ीशूल, दाह, शरीरगौरव तथा नपुंसकता, भयंकर मलबद्धता ( कब्ज ) और अश्मरी रोग उत्पन्न होने का डर रहता है, अतः लोह को शुद्ध करके ही अन्तः- प्रयोग में काम लाना चाहिये ॥ १० ॥ शोधनाय ग्राह्यलौहनिरूपणम् तीक्ष्णलोहस्य फलकान्यादाय भिषजां वरः । रेतयेल्लोहकारैस्तच्चूर्णं शुद्धयै प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥ भा.टी.--तीक्ष्णलोह ( फौलाद ) के फलक ( चौड़े पत्र ) को लेकर लोहार से रेती से रेतवा कर उसका चूर्ण बना लें । अब इस चूर्ण का शोधन करना चाहिये ॥ ११ ॥ अथवा-- कृपाणादिविनिर्माणमुख्ययन्त्रालयोदितः । सुरेतितं तीक्ष्णलोहचूर्णं शुद्धयै नियोजयेत् ॥ १२ ॥ भा.ट.--जिन कारखानों में तलवार, चाकू, बन्दूक की नाल आदि बनाये जाते हैं वहाँ से अस्त्र-शस्त्र बनाने में रेती से रेतने पर सूक्ष्म रूप में निकलनेवाले, तीक्ष्ण लोहचूर्ण को शोधन के काम लाना चाहिये ॥ १२ ॥ अपि वा-- सूक्ष्मकण्टकवेधीनि पत्राणि खलु कारयेत् । लोहस्य लौहकारैस्तु तानि शुद्धयै नियोजयेत् ॥ १३ ॥ शोधनाय ग्राह्यलोहरूपम्--यथायोग्यलाभं चूर्णितं पत्रीकृतं वेति विकल्पः ।