भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 602, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 602

३७ द्वाविंशस्तरङ्गः ५७७ सौवीराञ्जनस्य नामानि सौवीराञ्जनकं ख्यातं सौवीरं तु सुवीरजम् । कृष्णाञ्जनं तथा कालाञ्जनञ्चापि प्रकीर्तितम् ॥ ३७ ॥ भा.टी.—सौवीराञ्जन को सौवीर, सुवीरज, कृष्णांजन तथा कालांजन नाम से ग्रहण किया जाता है ॥ ३७ ॥ स्रोतोऽञ्जनस्य स्वरूपम् भंगे नीलोत्पलनिभं घर्षणे गैरिकप्रभम् । वल्मीकशर्षप्रतिमं मतं स्रोतोऽञ्जनं बुधैः ॥३८॥ तत्र स्रोतोऽञ्जनस्वरूपं भंगे नीलोत्पलनिभमिति । सौवीरंजनस्वरूपं बाह्यतः खलु धूमाभमिति । सुवीरदेशजातत्वात् सौवीरनाम्ना प्रसिद्धम् । सौवीरदेशश्च वितस्ता-( झेलम ) नदीनिकटवर्तिकटासराज्यसमीपे पर्वतमालामयो देशस्तत्र हि खनिः सौवीराञ्जनस्येति । यत्तु कैश्चित् श्वेतः सकोणः स्फटिकाकृतिः पाषाणः सौवीराञ्जननाम्ना ( श्वेत सुरमा ) व्यवह्रियते, तत्तु पाषाणविशेष एव. तन्त्रेषु कृष्णत्वस्यैवाञ्जने वर्णितत्वात् विचार्यमेवेति ॥ ३८ ॥ भा.टा.—जो सुरमा तोड़ने पर भीतर से नीलकमल वर्ण का, घिसने पर गेरू के सदृश, बेडौल खण्डोंवाला होता है उसे स्रोतोञ्जन कहते हैं ॥ ३८ ॥ सौवीराञ्जनस्य स्वरूपम् बाह्यतः खलु धूमाभं भंगे त्वतिसमुज्ज्वलम् । घर्षे खलु मषीवर्णं सौवीराञ्जनमुच्यते ॥ ३६ ॥ भा.टी.—काला सुरमा बाहर से देखने में कुछ धूम्र वर्ण का और तोड़ने पर भोतर अत्यन्त चमकीला, लिखने पर काला रंग देनेवाला होता है ॥३६॥ स्रोतोऽञ्जनसौवीराञ्जनयोः शोधनम् अञ्जनद्वितयं यत्नात् पेषितं त्रिफलाम्भसा । दिनसप्तकमात्रेण विशुध्यति न संशयः ॥ ४० ॥ भा.टां.—उक्त दोनों प्रकार के अञ्जनों को यदि शुद्ध करना हो तो उन्हें अलग-अलग खरल में डालकर त्रिफलाक्वाथ के साथ सात दिन तक खूब रगड़कर सुखा के रख लें । इस विधि से निःसन्देह अञ्जन शुद्ध हो जाते हैं॥४०। द्वितीयः शोधनप्रकारः भृङ्गराजरसेनेह पेषितं त्वञ्जनद्वयम् । दिनसप्तकमात्रेण शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥ ४१ ॥

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक) · पृष्ठ 602, कुल 799 में से · BharatKosha