रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 645, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें६२० रसतरङ्गिणी मारयेच्छनिरत्नं तु रसागमविशारदः ॥ १०० ॥ नीलीस्वरसेन स्वेदनादस्य शुद्धिः—“नीलं नीलीरसेन च” इति स्मरणात्। माणिक्यवच्चास्य मारणमिति ॥ १०० ॥ भा.टी.—नीलम मणि की भस्म पूर्वोक्त माणिक्य मणि की भस्म विधि के अनुसार ही की जाती है ॥ १०० ॥ मृतनीलस्य गुणाः नीलं तु सुमृतं वृष्यं बल्यं दीपनमुत्तमम् । त्रिदोषशमनं वर्ण्यं गुदजामयनाशनम् ॥ १०१ ॥ त्वच्यं कुष्ठादिदोषघ्नं श्वासकासनिषूदनम् । कफपित्तानिलहरं बिषमज्वरनाशनम् ॥ १०२ ॥ मृतनीलगुणाः—सुगमः । निगदन्ति हि—“श्वासकासहरं वृष्यं त्रिदोषघ्नं सुदीपनम् । विषमज्वरनियमनं पापघ्नं नीलमीरितम्” इति ॥ १०१, १०२ ॥ भा.टी.—उत्तम नीलभस्म वृष्य, बलवर्धक, दीपन, त्रिदोष प्रकोप शामक, त्वचा के लिए वर्ण्य तथा बवासीर रोग नाशक होती है । इसके सेवन से कुष्ठ आदि विकृतियाँ दूर होकर त्वचा का सुन्दर वर्ण निखर आता है । इसके सेवन से श्वासकास रोग में लाभ पहुँचता है । यह भस्म कफ, पित्त तथा वातहर और विष नाशक है ॥ १०१, १०२ ॥ मृतनीलस्य मात्रा गुञ्जाष्टमांशप्रमितात् गुञ्जार्द्धप्रमितं परम् । सुमृतं नीलरत्नं तु प्राणाचार्यः प्रयोजयेत् ॥ १०३ ॥ भा.टी.—नील भस्म को आवश्यकतानुसार ⅛ रत्ती (दो चावल भर) से लेकर ½ रत्ती (चार चावल भर) तक की मात्रा में प्रयोग किया जाता है ॥ १०३ ॥ अथ मरकतस्य नामानि गारुत्मत मरकतं तार्क्ष्यं गारुडसंज्ञकम् । बुधरत्नं रौहिणेयं हरिद्रत्नञ्च तन्मतम् ॥ १०४ ॥ भा.टी.—गारुत्मत, मरकत, तार्क्ष्य, गारुडमणि, बुधरत्न, रौहिणेय, हरि- द्रत्न, ये सब नाम मरकत (पन्ना) के कहे जाते हैं ॥ १०४ ॥ जात्यमरकतस्य स्वरूपम् सच्छायं मसृणं स्वच्छं गुरु स्निग्धञ्च कोमलम् । अष्टाश्रञ्च हरिद्वर्णं जात्यं मरकतं मतम् ॥ १०५ ॥