भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 646, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 646

त्रयोविंशस्तरङ्गः ६२१ मरकतस्य परिचयः—जात्यमरकतरूपं सच्छायमित्यादिना अव्यंगांमेति अविकृतांगम्। उक्तञ्च—“हरिद्वर्णं गुरु स्निग्धं स्फुरद्रश्मिचयं शुभम्। मसृणं भासुरं तार्क्ष्यं गात्रं सप्तगुणं मतम्” इति ॥ १०५ ॥ भा.टी.—उत्तम कान्तियुक्त, चमकीला, स्वच्छ, गुरुभार, चिकना, कोमल- स्पर्श, सम और सुन्दर आकार तथा हरे रंग की मरकत मणि उत्तम मानी जाती है ॥ १०५ ॥ हेयमरकतस्य स्वरूपम् रूक्षन्तु विगतच्छायं विकृताङ्गं खरं लघु । सत्रासं चातिमलिनं हेयं मरकतं मतम् ॥ १०६ ॥ त्याज्यन्तु रूक्षमित्यादिना स्फुटम् ॥ १०६ ॥ भा.टी.—रूक्ष, तथा कान्ति रहित, विकृत आकार (शरीर), खुरदरा, लघुभार, देखने में कुछ भयावना सा, अपारदर्शक मलिन मरकतमणि त्याज्य मानी जाती है ॥ १०६ ॥ अथ मरकतस्य शोधनम् सुरभीपयसा यामं दोलायन्त्रे विधानतः । विपाचितं मरकतं विशुद्ध्यति सुनिश्चितम् ॥ १०७ ॥ एतस्य शोधनञ्च गोदुग्धेन स्वेदनात् सिद्ध्यति, “तार्क्ष्यं गोदुग्धकैस्तथा” इति स्मरणात् ॥ १०७ ॥ भा.टी.—मरकत मणि को दोलायन्त्र में गोदुग्ध डालकर उसमें तीन घंटे पका लेने से वह अच्छी तरह शुद्ध हो जाती है ॥ १०७ ॥ अथ मरकतस्य मारणम् माणिक्यमारणोद्दिष्टविधिभ्यामतियत्नतः । अष्टधा पुटितं तार्थ्यं म्रियतेऽत्र न संशयः ॥ १०८ ॥ मरकतमारणञ्च माणिक्यवत् ॥ १०८ ॥ भा.टी.—पूर्वोक्त माणिक्यमणि की मारण (भस्म) विधियों में से किसी के द्वारा आठ बार पुट देने से मरकतमणि की उत्तम भस्म हो जाती है ॥१०८॥ मरकतस्य गुणाः मृतं मरकतं बल्यं विषघ्नं वह्निदीपनम् । ओजोविवर्द्धनं वृष्यं पाण्डुशोफनिषूदनम् ॥ १०६ ॥ श्वासच्छर्दिप्रशमनं गुदजामयनाशनम् । समाख्यातं विशेषेण सन्निपातनिबर्हणम् ॥ ११० ॥