भारतकोश
रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

पृष्ठ 201, कुल 584 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 201

भाषाटीकासहित । ( १७५ ) हन्ति मन्दानलान्सर्वानामंदोषं विषूचिकाम् । पित्तश्लेष्मभवं रोगं वातश्लेष्मभवं तथा ॥ ३६ ॥ आनाहं मूत्रकृच्छ्रं च संग्रहग्रहणीं वमिम् । अम्लपित्तं शीतपित्तं रक्तपित्तं विशेषतः ॥ ३७ ॥ चिरज्वरं पित्तभवं धातुस्थं विषमज्वरम् । कासं पञ्चविधं हन्ति कामलां पाण्डुमेव च ॥३८॥ सर्वलोकहितार्थाय शिवेन भाषितः पुरा । सर्वतोभद्रनामायं रसः साक्षान्महेश्वरः ॥ ३९ ॥ इस औषधिका पान, शहद और मिश्रीके साथ सेवन करे। विच- क्षण वैद्य रोगको विचार कर अनुपानकी कल्पना करे। यह औषधि प्रातःकाल सेवन करनी चाहिये । इस औषधिके सेवन करनेसे मदाग्नि, आमदोष, विषूचिका, पित्तकफोत्पन्न रोग, वातश्लेष्मोत्पन्न रोग, आनाह, मूत्रकृच्छ्र, संग्रहणी, वमन, अम्लपित्त, शीतपित्त, रक्तपित्त, बहुत दिनोंका पित्तज्वर, धातुस्थ विषम ज्वर, पांच प्रकारकी खाँसी, कामला और पांडु आदि समस्त रोग नष्ट होजाते हैं। पूर्वकालमें इस औषधिको लोकहितके लिये महादेवजीने कथन किया था । इसको सर्वतोभद्र रस कहते हैं। यह रस साक्षात् महेश्वरके समान गुणकारी है॥३५-३९॥ बृहज्ज्वरान्तक । रसं गन्धं तोलकं च जातीकोषफलं तथा । हेमभस्म तु पादैकं तोलार्द्धं रूप्यलौहकम् ॥३४०॥ अभ्रं शिलाजतु चैव भृङ्गराजं च मुस्तकम् । केशराजमपामार्गं लवङ्गं च फलत्रिकम् ॥ ४१ ॥ वरांगवल्कलश्चैव पिप्पलीमूलमेव च । सैन्धवञ्च विडञ्चैव गुडूचीचूर्णमेव च ॥ ४२ ॥