रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

66 रत्नावली They are :—स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ सा. दः N. B. These सात्त्विकभावs arose in Pārvatī as a result of strong feeling of love towards her lord who was also in a similar condition. कम्प means tremor ‘अथ वेपथुः कम्पः’ इत्यमरः । विश्रियन्—Slipping. वि - श्लिष् + शतृ । Adj. to कुसुमाञ्जलिः । कुसुमाञ्जलिः—Handful of flowers. अञ्जलि literally means the space created by joining two palms. Slipping or falling of an अञ्जलि is an impossible meaning. So अञ्जलि by implied meaning means here the flowers consisted in the अञ्जलि । अन्तरो—Intervening space. वः—युष्मान् and अस्मान् are meant here by the rule of एकशेष “त्यदादीनि सर्व्वैर्नित्यम्” । The metre is here शार्दूलविक्रीड़ित, the definition of which is सूर्य्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीड़ितम् । The scansion is :— $\quad\quad$ म $\quad\quad$ स $\quad\quad$ ज $\quad\quad$ स $\quad\quad$ त $\quad$ त $\quad$ ग $\quad\quad$ — — — $\quad$ ‿ ‿ — $\quad$ ‿ — ‿ $\quad$ ‿ ‿ — $\quad$ — — ‿ $\quad$ — — ‿ $\quad$ — $\quad$ पा दा ग्र स्थि त या मु हुः स्त न भ रे, णो न्नी त या न म्र तां मगण = — — — $\quad\quad\quad\quad$ रगण = — ‿ — सगण = ‿ ‿ — $\quad\quad\quad\quad$ नगण = ‿ ‿ ‿ जगण = ‿ — ‿ $\quad\quad\quad\quad$ यगण = ‿ — — भगण = — ‿ ‿ $\quad\quad\quad\quad$ तगण = — — ‿ The figure of speech here is काव्यलिङ्ग । Ch. of voice :... ...ईहितेन...विश्रियता...कुसुमाञ्जलिना युष्माँ... .........यूयम्......पाथ्वताम् ॥ P. 3. Shloka 2. औत्सुक्येन—out of eagerness. हेतौ ३या । उत्सुकस्य भावः इति उत्सुक + ष्यञ् ब्राह्मणादित्वात् ।