रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

प्रथमोऽङ्कः 67 कृतत्वरा—Adj. to गौरी। कृता त्वरा यया सा (बहु )। Hastening. सहजभुवा—Inherent, natural ; adj. to चीत्कृतेन सह भवतीति सह - भू

• क्विप् कर्तरि। व्यावर्तमाना—Turning back ; वि - आ-वृत् + शानच् ; adj. to गौरी। ह्रिया—हेतौ तया ; ह्री declined—ह्रीः, ह्रियो, ह्रियः etc. तैस्तैः—various. द्विवचनं वीप्सार्थे by the rule “नित्यवीप्सयोः”। N. B. In a construction तत् always as a rule follows यत् by the dictum “यत्तदोर्नित्यसम्बन्धः।” But here in the Shloka तैस्तैः has been used without reference to यच्छब्द in the construction. This is here justified by the provision “तच्छब्दस्य प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थत्वे यच्छब्दस्यार्थत्वम्”—साः दः ( VII ). “प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थतच्छब्दो यच्छब्दीपोदानं नापेक्षते”—काव्यप्रकाशः। Here reference of Shiva and Gauri comes from the previous Shloka, so reference by यत् is not required. बन्धुवधूजनस्य—बन्धुः एव वधूजनः (कर्मधा) or बन्धूनां वधूजनः (६ष्ठीतत् )। The wives of the relatives or female friends. वचनैः—Words of requests ; अनुक्ते कर्तरि ३या। आभिमुख्यम्—The state of standing in presence. मुखम् अभि (अव्ययी- भावः) अभिमुखम्। अभिमुखस्य भाव इति अभिमुख + ष्यञ्। आभिमुख्यं is the indirect object (गौणकर्म) of नीता। The construction is वचनैः गौरी आभिमुख्यं नीता (passive) ; वचनानि गौरीम् आभिमुखं नीतवन्ति (active). वरम्—Husband ; परमिति पाठे परम् आत्त-क्रियायाः विशेषणम्। परम्— too much. आत्तसाध्वसरसा—साध्वसञ्च रसश्च साध्वसरसौ (द्वन्द्वः)। आत्तौ साध्वसरसौ यया (बहु ) सा ; or साध्वसमेव रसः (कर्मधा) आत्तः साध्वसरसः यया (बहु ) सा। आ - दा + क्त = आत्त, alt. form आदत्त meaning गृहीत। साध्वस means