रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

प्रथमोऽङ्कः 83 कोशलोच्छित्तये—कोशलस्य उच्छित्तिः ( ६हीतत् ) तस्यै ; उत्-छिद् + क्तिन् = उच्छित्ति ( extirpation). The king of Kosala was Udayana's rival. After he was extirpated, the next political move of उदयन was to make an alliance with the powerful royal family of Magadha which was the next border kingdom in the east. The Kosala kingdom was bordered by the Vindhya mountains in the North. It was ruled over by Kusha one of the sons of Rama- chandra. It can be fairly identified with the modern province of Berar or Gondwana. निष्पन्नप्रायम्—Adj. to प्रभुप्रयोजनम् । निष्पन्नः (accomplished) प्रायः ( बाहुल्यं, most part) यस्य ( बहु ) तत्—'प्रायो मरणानशने मृत्यौ बाहुल्यतुल्ययोः' —मेदिनी । धृतिम्—Satisfaction. cf. “चक्षुर्बध्नाति न धृतिं तद्रूपालीकदुर्ललितम् ।”— विक्रमोर्व्व । भृत्यभावः—Servitude. भृत्यस्य भावः ( ६हीतत् ) ; cf. “सेवा लाघवकारिणी कृतधियः स्थाने श्ववृत्तिं विदुः”—मुः राः । Here prevails 'परिकर' an aspect of मुखसन्धि ; as the subject- matter that is to happen is given here in fair detail. P. 20. St. 7. दत्तहस्तावलम्बे—The helping hand of fate being held out. हस्तस्य अवलम्बः ( आश्रयः ) ( ६हीतत् ) ; दत्तः हस्तावलम्बः यस्मिन् (बहु) तस्मिन् ; Adj. to प्रारम्भे । अवलम्ब means 'support', दैवेन दत्तहस्तावलम्बे—Here the construction is justified by the dictum ‘सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः’ । वृद्धिकेतौ—The cause of prosperity. स्वेच्छाचारी—Acting on one's own will. स्वेच्छया चरतीति स्वेच्छा - चर् + णिनि; by the rule “सुप्याजातौ णिनिः etc.”