रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

वि—अप—दिश् + घञ्। व्यपदेश means pretext. “व्यपदेशः पुमान् लक्ष्ये निमित्तव्याजयोरपि” इति मेदिनी। व्यपदेश also means--“family” (कुल)-- cf: “व्यपदेशमाविलयितुं किमीहसे” Śhákuntala V. 21. अकारणेन—न कारणम् (नञ्तत्) तस्मिन्; नञ् is used in the sense of अभाव। “तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्त्तिताः।” अकारण is equivalent to कारणाभाव। अन्यथासम्भाविनि—Thinking otherwise of (me) or misrepresenting. अन्य + थाल् प्रकारार्थे। अन्यथा — सम् — भू + णिच् + णिनि by the rule “सुप्य- जातौ......” आलपितेन—आ — लप् + क्त भावे। तृतीया करणे; करण of साधन- क्रिया, (understood) by the rule “गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका।” P. 120. Shloka 1. दुर्लभजन etc.—दुर्लभः जनः (कर्मधा) तस्मिन् अनुरागः (७मीतत्); this refers to her love towards the King. अनु—रञ्ज

• घञ्। दुर् + लभ् + खल्। परवशः आत्मा—This expression refers to her being entirely under the control of Vâsavadattá, or this may refer to her mind being totally inclined towards the King. परेषाम् वशः (६तीतत्) = परवशः। मरणं etc.—construe एकं मरणं वरं शरणं नु। नु is here a particle implying वितर्क। एकं means ‘only’; or एकं मरणं नवरं (श्रेष्ठं) शरणम्; or एकं मरणं वरं शरणं न (किम्)? Ch. Voice.—अमानुरागेण (भूयते), गुर्व्या लज्जया (भूयते), परवशेन आत्मना (भूयते)......प्रेम्णा विषमेण (भूयते) एकेन मरणेन वरेण शरणेन...। P. 122. कलकलः—hubbub; this is an onomatopoetic word. Shloka 2. कृत्तावशेषम्—Adj. to शृङ्खलादाम्; कृत्तः अवशेषः यस्य (बहु) तत्। कृत् + क्त कर्मणि; Conj. कृन्तति (to cut), कृन्तः etc.