रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

तृतीयोऽङ्कः 299 तिरयति—Covers ; तिरः करोति इति तिरस् + णिच् + लट् ति = तिरयति which is a नामधातु । पीनत्वम्—Adj. to उपेतः । तदनु—तत् is here २या with कर्मप्रवचनीय अनु । ईक्षणपथम्—Adj. of तिरयति । Diff. reading ईक्षणफलम् । ईक्षणस्य पन्थाः ( ६ष्ठीतत् ) तम् । हरकण्ठद्युतिहरः—adj. to तमःसंघातः । हरस्य कण्ठम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य द्युतिः ( ६ष्ठीतत् ) तस्याः हरः ( षष्ठीतत् ) इति हरकण्ठद्युति - ह + अण् । The neck of हरः is black due to Haláhala poison ; cf. “पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः” ( मृच्छकटिक १।२ ) N. B. This stanza is an apt description of the gradual approach of deep gloom over the world. Cf. “लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः”—बालचरित and मृच्छकटिक । The metre is here शिखरिणी । Ch. of voice.—पूर्वा......स्थग्यते......पन्था......दिक्......क्रामता...... आटोद्रमपगविभागम्......तिर्य्यन्तं.........उपेतेन......तमःसंघातेन.........अनेन क्रियते हरकण्ठद्युतिहरेण ॥७॥ पिण्डीकृतान्धकारम्—Adj. to मकरन्दोद्यानम् । पिण्डीकृतः अन्धकारः यस्मिन् ( बहु ) तत् । पिण्ड् + च्वि + कृ + क्त कर्मणि । ' Sl. 8. पाली—Row ; spelt as पालिः also “पालिः कर्णलताग्रंऽश्यौ- पङ्क्त्यावडप्रभृतयोः”—मेदिनी । चम्पकानाम्—Here means चम्पक trees. पाटला पङ्क्तिः—पाटलानां पङ्क्तिः ( ६ष्ठीतत् ) पाटल is a kind of tree the flower of which is called the trumpet-flower (Bignonia Suaveolens). “पाटलिः पाटलाऽभीष्टा काचस्थाली फलेरुहा ह्रस्ववृन्ता कुवेराक्षी”— अमरः ।