रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

308 : रत्नावली स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः । पपात भासयँल्लोकान् शीतांशुः सर्वभावनः ॥" ( हरिवंशे हरिवंशपर्वणि २५।१-८ ) P. 256. Sl. 13. In this shloka the King likes to establish the uselessness of the rise of the moon when the face of Ságariká, surpassing the beauty and radiance of the moon, is performing all its functions. किं......हन्ति—Does it not mar the beauty of the lotus? At the rise of the moon the lotuses fade away. Here Ságariká’s face is likened unto the moon ; so it causes the lotus to fade, i. e., it is more beautiful than the lotus. नयनानन्दम्—Delight of the eyes. The moon refreshes the eyes by its soothing rays. Ságariká’s face is also delightful to the eyes. विधत्ते—वि - धा - लट् त, आत्मनेपद by the rule, “स्वरितञितः कर्त्रभि- प्राये क्रियाफले।” But here कर्त्रभिप्राय in the क्रियाफल is not meant. The implication of the rule is loosely adhered to and is based upon “विवक्षा” as stated by भर्तृहरि— “क्रियाप्रवृत्तौ चाख्याता कैश्चित् स्वार्थपरार्थता । ... असती वा सती वापि विवक्षितनिबन्धना” ॥ झषकैतन—(1) Sea, the abode of fishes. (2) Fish-bannered Cupid, i. e., passion. झषः केतनं यस्य ( बहु ) तस्य । झष means fish—"पृथुरोमा झषो मत्स्यों मीनो वैसारिणोऽण्डजः"—अमरः ; केतन means banner—"पताका वैजयन्ती स्यात् केतनं ध्वजमस्त्रियाम् ।" अमरः । केतन means also गृह—"केतनं तु निमन्त्रणे गृहं केतौ च कृत्ये च" इति मेदिनी । N. B. At the rise of the moon, the sea swells and passion also increases. The moon-like face of Ságariká gives rise to