रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

तृतीयोऽङ्कः 311 The metre is वसन्ततिलक। The figure of speech is परम्परित- रूपक। The super-imposition of इन्दुबिम्ब on मुख is the cause of the super-imposition of उपराग on कोप। Ch. of Voice.—आताम्रता अपनीयते......विवर्णेन एतेन लाक्षाकृता......। कोपोपरागजनिता......शमेन......करुणया भूयेत ॥१४॥ निर्लज्जः....कुप्यति—This is said sarcastically by Vāsavadattā. P. 262. अनर्थक्रमः—अनर्थानां क्रमः। ( ६ठीतत् ) "क्रमस्त्वनुक्रमे शक्तौ कम्प्ये चाक्रमणेऽपि च"—मेदिनी। Sl. 15. समारूढा—advanced सम्—आ—रुह् + क्त + स्त्रियां टाप्। Adj. to प्रीतिः। अनुदिनम्—दिनं दिनमनु ( अव्ययीभावः )। प्रणयबहुमानात्—हेतौ ५मी। प्रणयस्य बहुमानः ( ६ठीतत् ) तस्मात् । व्यलीकम्—Misdeed ; wrong doing. अकृतपूर्व्वम्—Adj. to व्यलीकम्। पूर्व्वं कृतम् कृतपूर्व्वम् ( सुप्सुपा ) न कृतपूर्व्वम् ( नञ्तत् ) । प्रकृष्टस्य—Excellent ; प्र — कृष् + क्त कर्म्मणि। स्खलितम्—Mistake, lapse ; “स्खलितं छलिते भ्रंशे”—हेमचन्द्रः। अविषह्यम्—Adj. स्खलितम्। वि—सह् + क्यप्, by the rule “शकिसहोश्च”। षत्व is by the rule “परिनिविभ्यः सेवसित etc.” The metre is शिखरिणी। The figure of speech is अर्थान्तरन्यास— “सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्य्यं च कारणेनेदं कार्य्येण च समर्थ्यते। साधम्र्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः” ॥ ( सा. द. १०।६१-६२ ) Here the particular is corroborated by the general. The last line of the stanza is a general statement corroborating the rest of the shloka.