रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

398 रत्नावलो P. 335. Sl. 6. The description of the battle continues—the King of Kosala is killed by Rumanván. अस्त्रव्यस्त—व्यस्तानि शिरस्त्राणि यैः (बहु ) तानि व्यस्तशिरस्त्राणि, व्यस्तशिरस्त्राणि शस्त्राणि (कर्मधा) अस्त्राणि च व्यस्तशिरस्त्राणि च (द्वन्द्वः) तेषां कषणानि (६ष्ठीतत् ) तैः। अस् (to throw) + ष्ट्रन् = अस्त्र, missiles which are thrown. वि-अस् (to throw) + क्त कर्म्मणि प्र=व्यस्त thrown away. शिरसि त्रायते इति उपपदसमासे शिरस् + त्रै + क = शिरस्त्रम्, helmet. कषण means "close contact (संघर्ष )" तृतीया करणे । The expression अस्त्र......कषणैः is construed with कृत्त in कृत्तोत्तमाङ्गं । The construction is justified by the dictum "सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः।" कृत्तोत्तमाङ्गं—Adj. to आजिमुखं । उत्तमानि अङ्गानि (कर्मधा) कृतानि उत्तमाङ्गानि यस्मिन् (बहु) तस्मिन् । कृत्त = कृत् (to cut) + क्त कर्मणि । उत्तमाङ्ग means "head"; cf. "सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्।" व्यूढासृक् etc.—Adj. to आजिमुखे । असृजः सरित् (६ष्ठीतत् ) व्यूढा असृक्- सरित् यस्मिन् (बहु) तस्मिन् । वि—वह् + क्त = व्यूढ meaning विन्यस्त, विसृत । "व्यूढः संहतविन्यस्ते पृथुलेऽप्यभिधेयवत्"—मेदिनी । असृक् means "blood" used in neuter gender. Decline असृक्, असृजी, असृञ्जि etc. स्वनत्प्रहरणं—Adj. to आजिमुखे । स्वनन्ति प्रहरणानि यस्मिन् (बहु) तस्मिन् । प्रह्रियते अनेन इति प्र - हृ + ल्युट् करणे = प्रहरणम्, weapon. "आयुधं तु प्रहरणम्"—अमरः । वर्मोद्वलद् etc.—Adj. to आजिमुखे । वर्म्मणः उद्वलन् (५मीतत् ) तादृशः वह्निः यस्मिन् (बहु) तस्मिन् । उत् - वल् + शतृ = उद्वलन् issuing out. आजिमुखे...At the commencement of the battle. आजेः मुखम् (६ष्ठीतत्) आजि means "battle."—"अथाजिः स्त्री समभूमौ च संग्रामे" मेदिनी। The metre is शार्दूलविक्रीडित । The figure of speech is अनुप्रास ।