रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

चतुर्थोऽङ्कः 397 हस्तिकं प्रायः यस्मिन् ( बहु ) । प्र - अय् (to go) + घञ् = प्रायः full of. “प्रायो मरणानशने मृत्यौ बाहुल्यतुल्ययोः”—मेदिनी । सज्जीकृतवान्—Made ready. सज्ज - च्वि + कृ + क्तवतु । Pp. 334-35. Sl. 5. In this shloka Vijayavarman describes how Rumaṇván the general of the King of Vatsa met the adversary—the King of Kosala who came to fight with a large army of elephants. अभिमुखः—अभिगतं मुखं यस्य ( बहु ) सः । दिग्‌विभागान्—दिशां विभागाः ( ६ष्ठीतत् ) तान् । विन्ध्यं न—The large array of the big elephants of dark colour presented a view of the Vindhya ranges. द्विरदपति etc.—द्वौ रदौ येषां ( बहु ) ते द्विरदाः । तेषां पतयः ( ६ष्ठीतत् ) तेषां घटाः ( ६ष्ठीतत् ) तासां या सम्यक् पीडा यस्मिन् ( बहु ) तादृशः बन्धः ( कर्मधा ) तेन । बन्ध means सन्निवेश । ३या करणे । The alt. reading is द्विपपतिप्रतना etc. समदगज etc.—Adj. to रुमण्वान् । मदेन सह विद्यमानाः ( बहु ) तादृशाः गजाः ( कर्मधा ) तेषां घटाः ( ६ष्ठीतत् ) तया उत्पिष्टा ( ३यातत् ) तादृशी पत्तिः यस्य ( बहु ) सः । पत्ति means “Infantry,” पद् + क्तिन् । प्रत्यैच्छत—Encountered. प्रति - इष् + लङ् त् । वाञ्छित etc.—Adj. to रुमण्वान् । वाञ्छितस्य आप्तिः ( ६ष्ठीतत् ) तेन द्विगुणितम् ( ३यातत् ) तादृशं रभसं यस्य ( बहु ) सः । द्वाभ्यां गुणितम् ( ३यातत् ) । N. B. Here वाञ्छिताप्ति means “The catching of the adversary King of Kosala on a hip by Rumanván.” रभस means “speed.” “रभसं वेगहर्षयोः” । The metre is स्रग्धरा । The figure of speech is उपमा । Ch. of voice.—...अभूयत......अभिमुखेन......रुन्धता......विमुखयता...... —पत्तिना...प्रत्यैष्यत......रभसेन सः...रुमण्वता ॥५॥