रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

चतुर्थोऽङ्कः 411 उर्वीम्—Earth. “सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा”—अमरः । उद्दामसस्याम्—Adj. to उर्वीम् । Having luxuriant growth of crops. उद्दामं सस्यं यस्यां ( बहु ) ताम् । उत्—दम् + घञ् = उद्दामः, “उद्दामो बन्धरहिते स्वतन्त्रे च प्रचेतसि”—मेदिनी । Or उद्गतं दाम ( शृङ्खलं ) यस्मात् ( बहु ) सः । वासवः—Indra. त्रैविष्टपानाम्—Of the gods ; तृतीयं विष्टपं ( कर्मधा ) । N. B. Here the numeral त्रि has been used in the sense of पूरण i. e., तृतीय by the dictum “पूरणप्रत्ययस्तु वृत्तौ गतार्थत्वान्न प्रयुज्यते” । विष्टप is otherwise spelt as पिष्टप—“पिष्टपो विष्टपोऽप्यस्त्री भुवनं च नपुंसकम्” —चामरमाला । विष्टप means स्वर्ग । “नभो विष्टपं हर्षो गौर्नापृश्निश्चापि सुरालयः”— रत्नमाला । त्रिविष्टपे भवाः इति त्रिविष्टप + अण् by the rule “तत्र भवः” । विदधतु—वि—धा + लोट् अन्तु । विधिवत्—According to the rules. विधि + वतिप्रत्ययः अर्हार्थे । By the rule “तदर्हः” । इष्टैः—By Sacrifices ; यज् + क्तिन् भावे नपुंसके । करणे ३या । आकल्पान्तम्—Up to the end of cycle. कल्पस्य अन्तम् ( ६ष्ठीतत् ) कल्पान्तं यावत् आकल्पान्तम् ( अव्ययीभावः ) । कल्पलक्षणम् :— “मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रे वर्षेण दैवतः । दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम्” ॥ One month of human span is equivalent to one day of the Pitris (Manes). One solar year of human beings is equivalent to one day of the gods. Two thousand Yugas of the gods are equivalent to one whole day and night of Brahman. And one day or one night of Brahman is called a कल्प = 4320 millions of human years.