ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२२ ऋतुसंहारे वधूः' इत्यमरः । कृतोऽपराधोऽन्यायः परवनितानिरीक्षणा- दियैस्तांस्तथोक्तानपि प्रियाञ्शयने निरन्तरं निरवकाशं यथा भवति तथा परिष्वजन्त आलिङ्गन्त इत्यर्थः ॥ विलोचनेन्दीवरवारिविन्दुभि- र्निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः । निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः स्थि¹ता निराशाः प्रमदाः प्रवासिनाम् ॥१२॥ विलोचनेति ॥ विलोचनानि नेत्राणीन्दीवराणीव नीलो- त्पलानीवेति विलोचनेन्दीवराणि तेषां ये वारिविन्दवो जल- बिन्दवस्तैः कृत्वा निषिक्ताः संसिक्ताः बिम्बाधरा बिम्बसदृ- शाधराश्चारुपल्लवा इवेति ते यासां तास्तथोक्ताः । बिम्बप- देनारक्तत्वं पल्लवपदेन च कोमलत्वं व्यज्यते । निरस्तानि त्यक्तानि माल्यान्याभरणानि भूषणान्यनुलेपनानि चन्दना- दीनि याभिस्तास्तथोक्ताः प्रवासिनां प्रोषितानां प्रमदाः स्त्रियो निजरमणसमागमसङ्गजनितसुखे निराशा आशारहिताः स्थि- ता आसन्नित्यर्थः ॥ विपा²ण्डुरं कीटरजस्तृणान्वितं भुजंगवद्वक्रगतिप्रसर्पितम् । ससाध्वसैर्भेककुलैर्निरीक्षि³तं प्रयाति निम्नाभिमुखं नवोदकम् ॥ १३ ॥ विपाण्डुरमिति ॥ विपाण्डुरं पाण्डुरवर्णं कीटांश्च रजांसि च तृणानि च तैरन्वितं युक्तं भुजंगवत्सर्पवद्वक्रगतिस्तिर्यग्ग- १ 'कृताः'. २ 'विपाण्डवम्'. ३ 'विलोकितम्'.