ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठः सर्गः । ७९ रोदिति क्रन्दति शोकं याति । तत्समये प्रेयसीप्राप्त्यभावात् । घ्राणं करेण हस्तेन विरुणद्धि । तदीयसौगन्ध्यस्यापि संता- पाधिक्यजनकत्वात् । उच्चैरुच्चस्वरेण विरौति । हा कान्ते इति शब्दं करोतीत्यर्थः ॥ समदमधुभराणां कोकिलानां च नादैः कुसुमितसहकारैः कर्णिकारैश्च र॑म्यः । इषुभिरिव सुतीक्ष्णैर्मानसं मानिनीनां तुदति कु॑सुममासो मन्मथोत्तेजनाय ॥२७॥ १. 'रम्यैः'. २. 'कुसुमवाणो मन्मथोद्दीपनाय.' २७ श्लोकस्यान्ते इमे श्लोका दृश्यन्ते— रुचिरकनककान्तीन्मुद्गतः पुष्पराशी- न्मृदुपवनविधूतान्पुष्पितांश्चूतवृक्षान् । अभिमुखमभिवीक्ष्य क्षामदेहोऽपि मार्गे मदनशरनिघातैर्मोहमेति प्रवासी ॥ परभृतकलगीतैर्ह्लादिभिः सद्द्वचांसि स्मितदशनमयूखान्कुन्दपुष्पप्रभाभिः । करकिसलयकान्तिं पल्लवैर्विद्रुमाभै- रुपहसति वसन्तः कामिनीनामिदानीम् ॥ कनककमलकान्तेराननैः पाण्डुगण्डै- रुपरिनिहितहारैश्चन्दनाः स्तनार्नैः । मदजनितविलासैर्दृष्टिपातैर्मुनीन्द्रा- न्स्तनभरनतनार्यः कामयन्ति प्रशान्तान् ॥ मधुसुरभिमुखाब्जं लोचने लोध्रताम्रे नवकुरुबकपूर्णः केशपाशो मनोज्ञः । गुरुतरकुचयुग्मं श्रोणिबिम्बं तथैव न भवति किमिदानीं योषितां मन्मथाय ॥