ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

[ ४ ] प्राणेश विज्ञप्तिरियं मदीया तत्रैव नेया दिवसाः कियन्तः । संप्रत्ययोग्यस्थितिरेष देशः करा हिमांशोरपि तापयन्ति ॥ १७ ॥ कल्याणि चन्दनरसैः परिषिच्य गात्रं द्वित्राण्यहानि कथमप्यतिवाहयेथाः । अङ्के विधाय भवतीं परिरभ्य दोर्भ्यां नेष्यामि सूर्यकिरणानपि शीतलत्वम् ॥१८॥ अन्तर्गता मदनवह्निशिखावली या सा बाध्यते किमिह चन्दनपङ्कलेपैः । यत्कुम्भकारपचनोपरि पङ्कलेप- स्तापाय केवलमसौ न च तापशान्त्यै ॥ १९ ॥ दृष्ट्वा यासां नयनसुषमामङ्ग वाराङ्गनानां देशत्यागः परमकृतिभिः कृष्णसारैरकारि । तासामेय स्तनयुगजिता दस्तिनः सन्ति मत्ताः प्रायो मूर्खाः परिभवविधौ नाभिमानं त्यजन्ति २० गाढालिङ्गनपीडितस्तनतटं स्विद्यत्कपोलस्थलं संदष्टाधरमुक्तसीत्कृतमभिभ्रान्तभ्रु नृत्यत्करम्। चाटुप्रायवचोविचित्रमणितै र्भातं रुतैश्चाङ्कितं वेश्यानां धृतिधाम पुष्पधनुषः प्राप्नोति धन्यो रतम् मत्तेभकुम्भपरिणाहिनि कुङ्कुमार्द्रे कान्तापयोधरयुगे रतिखेदखिन्नः ।

[ ५ ] वक्षो निधाय भुजपञ्जरमध्यवर्ती धन्यः क्षपां क्षपयति क्षणलब्धनिद्रः ॥ २२ ॥ हे रोहिणि त्वमसि रात्रिकरस्य भार्या एनं निवारय पतिं सखि दुर्विनीतम् । जालान्तरेण मम वासगृहं प्रविश्य श्रोणीतटं स्पृशति किं कुलधर्म एषः ॥ २३ ॥ अविदितसुखदुःखं निर्गुणं वस्तु किंचि- जडमतिरिह कश्चिन्मोक्ष इत्याचचक्षे । मम तु मतमनङ्गस्मेरतारुण्यघूर्ण- न्मदकलमदिराक्षीनीविमोक्षो हि मोक्षः ॥ २४ ॥ एनं पयोधरयुगं पतितं निरीक्ष्य खेदं वृथा वहसि किं हरिणायताक्षि । स्तब्धो विवेकरहितो जनतापकारी योऽत्युन्नतः प्रपततीति किमत्र चित्रम् ॥ २५ ॥ अयि मन्मथचूतमञ्जरि श्रवणव्यायतचारुलोचने । अपहृत्य मनः क्व यासि त- त्किमराजन्यकमत्र राजते ॥ २६ ॥ यदि कथमपि दैवाद्दुर्गमार्गे स्खलित्वा विदलति तनुमध्या दीयतां नौ न दोषः । पृथुनिबिडकुचाभ्यां वर्त्म पश्यावुरुद्धं कथयितुमिव नेत्रे कर्णमूले प्रयातः ॥ २७ ॥

[ ६ ] कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि शोचामि यत्तव किमत्र विरोधमन्यत् । आश्लेषमर्पय मदर्पितपूर्वमुच्चै- रुच्चैः समर्पय मदर्पितचुम्बनं च ॥ २८ ॥ मानं मानिनि मुञ्च देवि दयिते मिथ्यावचः श्रूयते कः कोपो निजसेवके यदि वचः सत्यं त्वया गृह्यते । दोर्भ्यां बन्धनमाशु दन्तदलनं पीनस्तनास्फालनं दोषश्चेन्ममते कटाक्षविशिखैः शस्त्रैः प्रहारं कुरु ॥ २९ ॥ किं मां निरीक्षसि घटेन कटिस्थितेन वक्रेण चारुपरिमीलितलोचनेन । अन्यं निरीक्ष पुरुषं तव भाग्ययोग्यं नाहं घटाङ्कितकटिं प्रमदां भजामि ॥ ३० ॥ सत्यं ब्रवीषि मकरध्वजबाणपीड नाहं त्वदर्पितदृशा परिचिन्तयामि । दासोऽद्य मे विघटितस्तव तुल्यरूपः सोऽयं भवेन्नहि भवेदिति मे वितर्कः ॥ ३१ ॥ इति महाकविश्रीकालिदासकृतं शृङ्गारतिलकं समाप्तम् ॥