रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

२० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ तत्र विशेषः ] दशादिकरवृद्ध्या च षट्त्रिंशत्प्रतिमाः पृथक् । बाणवेदकरान् यावच्चतुःषष्ट्यां(चतुष्क्यां?) पूजयेत् सुधीः॥१९॥ [ देवगृहभित्त्यादिनिर्णयः ] चतुरस्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते । चतुर्भागे भवेद् भित्तिः शेषं गर्भगृहं स्मृतम् ॥२०॥ स्यादन्यथा नवहस्तप्रतिमाविषये किमपि विधानं न स्यात्तेन च ग्रन्थकृतो न्यूनता प्रसज्येत । यथा- श्रुतार्थपरिग्रहपक्षे तु पूर्वोक्तमत्स्यपुराणवचनव्याकोपो मतान्तरवादेन प्रतिसमाधेय इति दिक् । १९। दशहस्तादिप्रतिमानां पूजास्थानमाह—दशादीति । दशहस्तत आरभ्य बाणवेदकरान् पञ्चचत्वारिंशतं हस्तान् यावत् एकैककरवर्धनाजाताः पृथक् षट्त्रिंशतं प्रतिमाः चतुष्क्यां बहिश्चतुरस्रदेशे पुष्करिण्याकारनिर्जलचतुरस्रखाते वा पूजयेदित्यर्थः । तथा च दशहस्तैकादशहस्त- द्वादशहस्तादिक्रमेण पञ्चचत्वारिंशद्धस्तां यावद् गृहाद् बहिश्चतुरस्रप्रदेशे पूजयेत् । भवति च दशहस्तां प्रतिमां मेरुत्वेन कल्पयतः पञ्चचत्वारिंशद्धस्ता प्रतिमा षट्त्रिंशी । एताश्च पञ्चचत्वारिंशद्धस्तान्ताः प्रतिमाः पूर्ववज्ज्यैष्ठ्यादिकं भजन्ते । तथा हि—निरुक्त- प्रमाणाः प्रतिमाः ज्येष्ठाः, स्वमानस्य तृतीयभागोना मध्यमा अर्द्धोनाश्च कनिष्ठा इति । तदेतत् सविशेषमाह समराङ्गणसूत्रधारे— आकाशे (?) प्रतिमा ( येष्ठा ? ज्येष्ठा ) चत्वारिंशच्च पञ्च च । हस्तान् कार्या त्रिभागोना मध्या हीना तदर्द्धतः ॥ (अ० ७० १४५—१४६ श्लो०) इति । इत ऊर्ध्वं प्रतिमाया विधानं नास्तीति इयमेव बृहत्तरा प्रतिमा । बृहत्संहितायां चतुर्हस्ताधिकप्रतिमाया एव शुभदायकत्वमुक्तम्— सौम्या तु हस्तमात्रा वक्षदा हस्तद्वयोच्छ्रिता प्रतिमा । क्षेमसुभिक्षाय भवेत्त्रिचतुर्हस्तप्रमाणा या ॥ इति । ( अ० ५७, ४९ श्लो० ) अत्रादर्शं चतुःषष्ठ्यामिति प्रामादिकः पाठः, छन्दोभङ्गदोषादर्थासङ्गतेश्च । अस्ति च समानतन्त्रे ग्रन्थकृतः कृतौ रूपमण्डने प्रायेणैतत्समानानूपूर्वीकः श्लोकः, तत्र च ‘चतुष्काम्’ इति पाठ उपलभ्यते । छन्दःशुद्धोऽप्ययं पाठोऽपपाठ एव मन्यतेऽर्थदारिद्र्यात्, तस्मात् पूर्वदर्शितसमराङ्गण- सूत्रधारवचनैकार्थ्यात् रूपमण्डनीयचतुष्कशब्देन साम्यबाहुल्याच्च प्राङ्गणादिसमानार्थकं ‘चतुष्क्याम्’ इति पदं शुद्धपाठत्वेन कल्पितमस्माभिरिति ज्ञेयम् । २०। इदानीं गर्भगृहप्रमाणेण प्रतिमापरिमाणं वक्तुमादौ गर्भगृहप्रमाणमाह—चतुरस्रीकृत इति । अन्यथैव भित्त्यादिविधानमाह बृहत्संहितायाम्, तच्च पूर्वं प्रदर्शितम् ।