रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

३२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् ( उत्पातविशेषस्य प्राणिविशेषे फलदायकत्वम् ) ऋषिधर्मपितृब्रह्मप्रोद्भूतवैकृतं द्विजातीनाम् । यद्रुद्रलोकपालोद्भवं पशूनामनिष्टं तत् ॥ ५० ॥ गुरुसितशनैश्चरोत्थं पुरोधसां विष्णुजञ्च लोकानाम् । स्कन्दविशाखसमुत्थं माङ्गलिकानां (कं न?) नरेन्द्राणाम्॥५१॥ वेदव्यासे मन्त्रिणि विनायके वैकृतं चमूनाथे । धातरि सविश्वकर्मणि लोकाभावाय निर्दिष्टम् ॥५२॥ देवकुमारकुमारीवनिताप्रख्येषु (प्रैष्येषु?) वैकृतं यत् स्यात् । तन्न्रभ्यतेः (तन्नरपतेः?) कुमारकुमारिकास्त्री- परिजनाभा(ना?)म् ॥५३॥ रक्षःपिशाचगुह्यकनागानामेव (मेवमेव?) निर्दिष्टम् । द्वययोजककाष्ठस्य , केतोश्च भङ्गाः स्फोटनानि पतनानि वा । तथा सम्पर्यासनम् एतेषामेव विप- र्यासः अक्षस्थाने युगस्य युगस्थाने चक्रस्येत्यादिरूपं विपरिवर्तनमित्यर्थः, सादनं विशरणं सहसैव जर्जरीभावः, सङ्ग आसञ्जनं गमनप्रतिबन्धकीभूतः परस्परसंश्लेषः ; एते न देशस्य नृपस्य च शुभदाः । दैवतयात्रेति पाठो बृहत्संहितायाम् ( अ० ४६, ९ श्लो० ) । ५० । पूर्वं लिङ्गार्चायतनानामित्युक्तम्, 'नर्तनं जल्पनं हास्यम्' इत्यादिना च देववैकृते सामान्यतो 'भयं भवेद्' इति चोक्तम् । सम्प्रति कस्यार्चाया वैकृते कस्यानिष्टमिति विशिष्य वक्तुमाह—ऋषिधर्मेत्यादि । धर्मो देवविशेषः, पितरः प्रसिद्धा भूतजनाः कुत्रचित् लेपमयाः क्रियन्ते ; एतेषामर्चासु यत् प्रोद्भूतं वैकृतं तद् द्विजातीनामनिष्टम् अशुभप्रदम् । यच्च रुद्रस्य लोकपालानामिन्द्रादीनां च वैकृतं तत् पशूनां राज्ञो वाहनीभूताना- मनिष्टमित्यर्थः । ५१ । द्विजातीनामित्युक्तम्, तत्रापि पुरोधसां विशेषमाह—गुर्विति । सितः शुक्रः । एतेषु यद् वैकृतं तत् पुरोधसामित्यर्थः । स्कन्दः कार्त्तिकेयः, विशाखो देवविशेषः ; एतयोरुद्भूतं वैकृतं नरेन्द्राणां न माङ्गलिकम् । ५२ । वेदव्यासे वैकृतं मन्त्रिणि, विनायके वैकृतं चमूनाथे राज्ञः सेनापतौ अनिष्टजनकम् । ५३ । देवकुमारेत्यादि । देवकुमारे यद् वैकृतं तन्नृपकुमारे, एवं कुमारीवनिताप्रैष्येष्वपि बोध्यम् ।