रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

प्रथमोऽध्यायः ३३ [ उत्पातानां फलकालः ] मासैश्चाप्यष्टाभिः सर्वेषामेव फलपाकः ॥५४॥ [ एतेषां शान्तिः ] बुद्ध्वा देवविकारं शुचिः पुरोधास्त्र्यहोषितः स्नातः । स्नानकुस्तु(सु?)मानुलेपनवस्त्रैरभ्यर्चयेत् प्रतिमाम् ॥ ५५ ॥ मधुपर्केण पुरोधा भक्ष्यैर्बलिमिश्च विधिवदुपतिष्ठेत् । स्थालीपाकं जुहुयाद् विधिवन्मन्त्रैश्च तल्लिङ्गैः ॥ ५६ ॥ [ शान्तिफलम् ] इति विबुधविचा(का?)रे शान्तयः सप्तरात्रं द्विजविबुधगणार्चा गीतनृत्योत्सवाश्च । विधिवदवनिपालैर्यै (यैः ?) प्रयुक्ता न तेषां भवति दुरितपाको दक्षिणाभिश्च रुद्धः ॥५७॥ ५४। रक्षःपिशाचेत्यादि । एवमेवेति । एतदुक्तं भवति—यथा देवकुमारादौ प्रोद्भूतं वैकृतं नृपस्य कुमारादौ अनिष्टजनकम् एवं रक्षःपिशाचगुह्यकनागानां पुत्रादावपि प्रोद्भूतं वैकृतं नृपस्य पुत्रादावनिष्ठसाधनमित्यर्थः । मासैश्चाप्यष्टाभिरिति । सर्वेषामेव वैकृतानाम् अष्टाभिर्मासैः फलपाको भवतीत्यर्थः । अष्टाभिर्मासैरित्यपवर्गे तृतीया, तथा चाष्टमासाभ्यन्तर एवाद्भुतानि फलमुपदर्शयन्तीत्यर्थः । एवञ्च पूर्वं ‘षण्मासात्त्रिगुणं परम्’ (४७) इति यदुक्तं तदपि साधु सङ्गच्छते । मत्स्यपुराणे— ‘त्रिभिर्वर्षैस्तथा ज्ञेयं सुमहद् भयकारकम्’ (अ० २२९, १२श्लो०) इति वर्षत्रयाभ्यन्तरे फलपाककाल उक्तः । अत एवोत्पलभट्टोऽपि ‘अष्टाभिर्मासैरि’त्यस्य अष्टाभिर्मासैरतीतैरित्यर्थमाह (बृहत्संहिता, अ० ४५, १४ श्लो०) । ५५। इदानीम् उत्पातानां शान्तिमाह—बुद्ध्वेति । स्नानं स्नानीयं जलम् । त्र्यहोषित- स्त्र्यहोपोषितः दिनत्रयं कृतोपवास इत्यर्थः । प्रतिमाम् उत्पन्नविकाराम् । ५६। मधुपर्केणेति । स्थालीपाकं चरुं तल्लिङ्गैस्तत्तद्देवतानुमापकैर्मन्त्रैस्तत्तद्देवताया हवनमन्त्रैर्जुहुयात् । ५७। शान्तिफलं शान्त्यवधिश्चाह—इतीति । विबुधविकारे देवकृतोत्पाते जाते देवता—५